Του Δημήτρη Καραγιώργου

Η αποσαφήνιση της ανθρώπινης σκέψης και συμπεριφοράς μέσω της πλήρους κατανόησης της εγκεφαλικής λειτουργίας είναι ο στόχος των Νευροεπιστημών, του ταχύτατα πλέον αναπτυσσόμενου ιατρικού τομέα που γεφυρώνει τη σχέση εγκεφάλου, ψυχής και σώματος.

Οι νευροεπιστήμονες καλούνται να δώσουν απαντήσεις στα αμέτρητα ερωτήματα για τη λειτουργία του εγκεφάλου και τη διεργασία της σκέψης. Πολλές από τις ερωτήσεις αυτές, όπως ‘τι συμβαίνει με την ανθρώπινη θέληση’, ή ‘αν η συμπεριφορά μας προκαθορίζεται από μία συγκεκριμένη εγκεφαλική δραστηριότητα’, ή ακόμα ‘αν η εκδήλωση μιας ψυχικής διαταραχής επηρεάζεται από το DNA, το περιβάλλον ή τον χαρακτήρα’, αναμένεται να απαντηθούν στο 3ο Διεθνές Συνέδριο ‘Ψυχιατρικής και Νευροεπιστημών’ που πραγματοποιείται στην Αθήνα από τις 16 έως τις 19 Οκτωβρίου 2008, με τη συμμετοχή πολλών επιφανών επιστημόνων, Ελλήνων και ξένων, οι οποίοι αναμένεται να καταθέσουν τα αποτελέσματα των πιο πρόσφατων μελετών για τη λειτουργία του εγκεφάλου.

Πρόκειται για διπλό συνέδριο, αφού θα λαμβάνουν χώρα ταυτόχρονα το 2ο Ευρωπαϊκό Συνέδριο της Διεθνούς Εταιρείας Νευροψυχιατρικής και το 3ο Μεσογειακό Συνέδριο της Διεθνούς Ομοσπονδίας Εταιρειών Βιολογικής Ψυχιατρικής.

‘Οι νευροεπιστήμες είναι σήμερα από τις πλέον ραγδαία αναπτυσσόμενες βιολογικές επιστήμες, με βασικό αντικείμενο τη μελέτη του εγκεφάλου και του νευρικού συστήματος’, τόνισε σήμερα ο πρόεδρος της Διεθνούς Εταιρείας Νευροψυχιατρικής και πρόεδρος της οργανωτικής επιτροπής του Συνεδρίου, καθηγητής Ψυχιατρικής του Πανεπιστημίου Αθηνών κ.

Κώστας Σολδάτος.

‘Ο εγκέφαλος, συνέχισε, δεν αποτελεί πια ένα μυστήριο που αδυνατούμε να εξερευνήσουμε με τα υπάρχοντα επιστημονικά μέσα. Σήμερα, με την ανάπτυξη των νευροεπιστημών, υπάρχει η δυνατότητα να δώσουμε απαντήσεις σε ερωτήματα που έχουν τεθεί από τους αρχαίους φιλοσόφους μέχρι να ανοίξουμε το δρόμο για την αντιμετώπιση ψυχικών διαταραχών’.

Οι τρεις κύριοι άξονες της θεματολογίας του συνεδρίου είναι:

  • η αμφίδρομη σχέση Ψυχιατρικής και Νευροεπιστημών,
  • οι εξελίξεις στους διάφορους κλάδους της Βιολογικής Ψυχιατρικής και
  • η ανερχόμενη ειδικότητα της Νευροψυχιατρικής.

Φιλοσοφία και Νευροεπιστήμες

Στα θέματα που καλύπτουν τον πρώτο άξονα ξεχωρίζει η διάλεξη του A. Damasio καθηγητή Νευροεπιστημών στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, με θέμα ‘Ο νους του ανθρώπου: από τη Φιλοσοφία στις Νευροεπιστήμες’.

Ο διακεκριμένος ερευνητής θα κάνει ανασκόπηση στις απόπειρες προσέγγισης του ανθρώπινου νου και της συνείδησης από τους αρχαίους Έλληνες φιλοσόφους μέχρι τους σύγχρονους στοχαστές. Επίσης, θα περιγράψει πώς ο σύγχρονος κλάδος της ‘Γνωσιακής Νευροεπιστήμης’ έχει κατορθώσει να γεφυρώσει τις σχέσεις νου-εγκεφάλου και ψυχής-σώματος, εξηγώντας τη νευροβιολογική βάση των ανώτερων νοητικών λειτουργιών, όπως η γλώσσα, το συναίσθημα, η λογική και οι αισθήσεις αλλά και της κοινωνικής συμπεριφοράς του ανθρώπου.

Η Γνωσιακή Νευροεπιστήμη υπόσχεται να ρίξει φως στην ανάδυση της συνείδησης στον άνθρωπο, ενός φαινομένου που αποτελούσε μέχρι τώρα αποκλειστικό αντικείμενο της φιλοσοφίας και των ανθρωπιστικών επιστημών.

Απεικόνιση λειτουργίας εγκεφάλου

Σημαντικό ρόλο στην ανάπτυξη της ‘Γνωσιακής Νευροεπιστήμης’ έχουν παίξει οι τεχνολογικές πρόοδοι των τελευταίων δύο δεκαετιών, και ιδίως οι ποικίλες τεχνικές ‘λειτουργικής’ απεικόνισης του εγκεφάλου, δηλ. νέες διαγνωστικές μέθοδοι που απεικονίζουν με υψηλά επίπεδα ανάλυσης όχι μόνο τη δομή του εγκεφάλου αλλά και τις ανώτερες νοητικές λειτουργίες τη στιγμή που αυτές επιτελούνται.

Οι πιο σύγχρονες από αυτές τις νέες τεχνικές, όπως η ‘λειτουργική μαγνητική τομογραφία εγκεφάλου’ (διατίθεται και στη χώρα μας σε λίγα επιλεγμένα κέντρα) και η ‘μαγνητοεγκεφαλογραφία’ (διατίθεται μόνο σε ελάχιστα διεθνή εξειδικευμένα ερευνητικά κέντρα αλλά όχι δυστυχώς ακόμη στη χώρα μας), αποτελούν, κυριολεκτικά, ανοικτά παράθυρα στη φυσιολογική ή παθολογική λειτουργία του ανθρώπινου εγκεφάλου και υπόσχονται να ρίξουν φως σε πολλά από τα μέχρι τώρα κρυμμένα μυστικά του.

Στις νεότερες αυτές τεχνικές και τις εφαρμογές τους θα αναφερθούν εκτενέστερα σε ειδικό συμπόσιο οι Ν. Σμυρνής (λέκτορας ψυχιατρικής Παν/μίου Αθηνών), Α. Πρωτόπαππας (ερευνητής στο Ινστιτούτο Επεξεργασίας Λόγου) και Κ. Μουτούσσης (επικ.

καθηγητής νευροεπιστημών Παν/μίου Αθηνών).

Με ενδιαφέρον αναμένεται η διάλεξη του διακεκριμένου καθηγητή του Παν/μίου του Texas κ. Α. Παπανικολάου και διευθυντή του Κέντρου Κλινικών Νευροεπιστημών στο Houston, ο οποίος θα περιγράψει πώς με την μαγνητοεγκεφαλογραφία προσδιορίζεται με υψηλή ακρίβεια μία επιληπτογόνος εστία σε ασθενείς με επιληψία που είναι υποψήφιοι για χειρουργική αντιμετώπιση και η διάγνωση νευροψυχιατρικών και αναπτυξιακών διαταραχών, όπως η νόσος Alzheimer, η δυσλεξία και ο αυτισμός.

Επίσης, θα αναφερθεί στην ολοένα και αυξανόμενη χρήση της για τη διερεύνηση του βιολογικού υποστρώματος της γλώσσας, της κινητικότητας, της αισθητικότητας και άλλων ανώτερων νοητικών λειτουργιών.

Ψυχιατρική Γενετική

Σημαντικές είναι οι παρουσιάσεις για τη συμβολή των γενετικών παραγόντων στην αιτιολογία, πορεία και πρόγνωση των ψυχικών διαταραχών. Ο ταχύτατα αναπτυσσόμενος κλάδος της ‘ψυχιατρικής γενετικής’ προσφέρει τα τελευταία χρόνια ολοένα και περισσότερα μοντέλα και μεθόδους για την κατανόηση, ταξινόμηση και θεραπευτική αντιμετώπιση των ψυχικών διαταραχών.

Ειδικότερα, θα γίνει αναφορά στην ιδιαίτερη έμφαση που δίνεται σήμερα στο ρόλο των ‘αλληλεπιδράσεων γενετικού υλικού και περιβάλλοντος’, δηλ. στο πώς παρόμοια περιβαλλοντικά ερεθίσματα μπορούν να έχουν εντελώς διαφορετικές επιδράσεις σε άτομα με διαφορετική γενετική προδιάθεση για ψυχικές διαταραχές και επίσης στο πώς άτομα με διαφορετική γενετική κληρονομιά μπορεί να έχουν διαφορετικές πιθανότητες έκθεσης σε διάφορους ζημιογόνους περιβαλλοντικούς παράγοντες (π.χ.

stress, εξαρτησιογόνες ουσίες, κ.ά.).

Η έννοια της αλληλεπίδρασης κληρονομικότητας και περιβάλλοντος γεφυρώνει σταδιακά το παραδοσιακό δίλημμα ‘κληρονομικότητα ή περιβάλλον’ και αναδεικνύει παράλληλα την τεράστια σημασία της γενετικής συμβουλευτικής στην πρωτοβάθμια πρόληψη των ψυχικών διαταραχών.

Επιπλέον, θα αναλυθεί το φαινόμενο της ‘επιγενετικής’ στον άνθρωπο: ενώ μέχρι πρόσφατα πιστεύαμε ότι το γενετικό υλικό κάθε ατόμου όπως κληρονομείται από τους δύο γονείς του εκφράζεται σε όλη τη διάρκεια της ζωής άσχετα από τις περιβαλλοντικές επιδράσεις, σήμερα ξέρουμε ότι διάφορες αντίξοες περιβαλλοντικές συνθήκες μπορεί να επηρεάσουν την έκφρασή του, καθιστώντας κάποιες περιοχές του DNA σιωπηρές και άλλες περισσότερο ενεργές.

Επομένως, το DNA βρίσκεται σε ένα διαρκή διάλογο με το περιβάλλον και ρυθμίζει την έκφρασή του ανάλογα με τις εκάστοτε περιβαλλοντικές απαιτήσεις, με αποτέλεσμα άλλοτε την επιτυχέστερη προσαρμογή του ατόμου σε αυτές και άλλοτε την εμφάνιση ψυχικής διαταραχής.

Άρα τα ‘επιγενετικά’ φαινόμενα καθιστούν φανερή πλέον την πολύπλοκη και διαδραστική αλληλεξάρτηση του γενετικού υλικού με το περιβάλλον.