Γράφει ο κ. Γεώργιος Δουγάς, κτηνίατρος PhD, μεταδιδακτ. ερευνητής ΕΚΠΑ, προϊστάμενος Τμήματος Ζωοανθρωπονόσων - ΕΟΔΥ

Τα τελευταία έτη καταγράφεται αυξημένο ενδιαφέρον για την παρουσία εισβολικών ειδών της οικογένειας Tetraodontidae, γνωστά ως pufferfish ή ψάρια-φούσκες στην Ανατολική Μεσόγειο, με κυριότερο είδος τον λαγοκέφαλο (Lagocephalus sceleratus). Ο λαγοκέφαλος είναι λεσσεψιανό είδος που εισήλθε στη Μεσόγειο μέσω της Διώρυγας του Σουέζ. Η παρουσία του λαγοκέφαλου είναι ιδιαίτερα έντονη στην ανατολική Μεσόγειο, με εγκατεστημένους πληθυσμούς σε Τουρκία, Κύπρο, Ελλάδα, Αίγυπτο και σε παράκτιες περιοχές της Εγγύς Ανατολής όπως Λίβανος, Ισραήλ και Συρία. Καταγραφές υπάρχουν επίσης στην κεντρική και δυτική Μεσόγειο, όπως σε Λιβύη, Τυνησία, Μάλτα, Ιταλία, Αδριατική και μέχρι την περιοχή του Γιβραλτάρ. Ο λαγοκέφαλος αποτελεί ξενικό είδος με πολύ κοφτερά συγχωνευμένα δόντια/σιαγόνες, ασημόγκριζη ράχη με μαύρες κηλίδες και χαρακτηριστική ασημένια πλευρική ζώνη με πρώτη καταγραφή στα Ελληνικά θαλάσσια ύδατα το 2005. Πρόκειται για αδηφάγο θηρευτή, που προτιμά κεφαλόποδα όπως καλαμάρια, σουπιές και χταπόδια και επακόλουθη σημαντική μείωση των εμπορικών κεφαλόποδων σε περιοχές όπου το είδος ευδοκιμεί. Η παρουσία του είδους έχει συνδεθεί τόσο με περιστατικά δηλητηρίασης μετά από κατανάλωση όσο και με δήγματα σε ανθρώπους. Πρόσφατα δημοσιεύματα ανέδειξαν το θέμα ως δυνητικά σοβαρό ζήτημα δημόσιας υγείας, ιδίως μετά από αναφορές για περιστατικά τραυματισμών λουομένων σε παράκτιες περιοχές της χώρας.

Στη διεθνή βιβλιογραφία έχει δημοσιευθεί συγκεντρωτική καταγραφή περιστατικών υγείας από εισβολικά pufferfish στην Ανατολική Μεσόγειο για την περίοδο 2004–2023. Σύμφωνα με τη δημοσίευση, καταγράφηκαν 28 σωματικές επιθέσεις/δήγματα και τουλάχιστον 170 περιστατικά δηλητηρίασης, εκ των οποίων 143 μη θανατηφόρα και 27 θανατηφόρα. Είναι σημαντικό να διευκρινιστεί ότι σε ορισμένα δημοσιεύματα αναφέρθηκε λανθασμένα αριθμός 198 «επιθέσεων», ενώ ο αριθμός αυτός αφορά το σύνολο των καταγεγραμμένων συμβάντων που περιλαμβάνονταν στην ανάλυση και όχι αποκλειστικά τραυματισμούς. Οι τραυματισμοί/δήγματα που αναφέρθηκαν ήταν 28. Ωστόσο, η συγκεκριμένη καταγραφή δεν βασίστηκε σε επίσημο σύστημα επιτήρησης, αλλά σε συνδυασμό διαδικτυακών πηγών, βιβλιογραφίας, ιατρικών αρχείων, συνεντεύξεων και παρατηρήσεων. Το στοιχείο αυτό αναδεικνύει ένα σημαντικό κενό: την ανάγκη ύπαρξης συστηματικής και τυποποιημένης καταγραφής περιστατικών, ώστε να εκτιμηθεί με μεγαλύτερη ακρίβεια η πραγματική συχνότητα, η γεωγραφική κατανομή και η βαρύτητα των συμβάντων.

Λαγοκέφαλος και δημόσια υγεία: τι γνωρίζουμε μέχρι σήμερα

Από πλευράς δημόσιας υγείας, πρέπει να γίνεται σαφής διάκριση μεταξύ δύο διαφορετικών κινδύνων. Ο πρώτος αφορά τη δηλητηρίαση από τετροδοτοξίνη, η οποία σχετίζεται με την κατανάλωση του ψαριού και όχι με το δήγμα. Ο δεύτερος αφορά τον τραυματισμό που προκαλείται από δήγμα, ο οποίος πρέπει να αντιμετωπίζεται ως δυνητικά σοβαρός τραυματισμός, λόγω της μηχανικής κάκωσης, της αιμορραγίας, της πιθανής απώλειας ιστού και της επιμόλυνσης του τραύματος από μικροοργανισμούς.

Δήγματα λαγοκέφαλου: κλινική διαχείριση και πρόληψη επιπλοκών

Σε περίπτωση δήγματος, η αρχική αντιμετώπιση περιλαμβάνει τοπική αντισηψία, αιμόσταση, αποστειρωμένη κάλυψη του τραύματος. Θα πρέπει να αναζητηθεί το συντομότερο ιατρική βοήθεια για να εκτιμηθεί κλινικά το τραύμα και να δοθούν συστάσεις όσον αφορά την προφύλαξη κατά του τετάνου. Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκτίμηση της ανάγκης για αντιτετανική προφύλαξη, καθώς το δήγμα λαγοκέφαλου μπορεί πρακτικά να αντιμετωπίζεται ως ρυπαρό ή σοβαρό τραύμα, ιδίως όταν είναι βαθύ, διατιτραίνον ή συνοδεύεται από απώλεια ιστού.

Η χορήγηση αντιμικροβιακής αγωγής θα πρέπει να αξιολογείται από τον θεράποντα ιατρό, λαμβάνοντας υπόψη τη φύση του τραύματος, τη θέση του δήγματος και τους ατομικούς παράγοντες κινδύνου του ασθενούς. Η εμπειρική κάλυψη, όταν κρίνεται απαραίτητη, πρέπει να λαμβάνει υπόψη όχι μόνο τους συνήθεις μικροοργανισμούς του δέρματος, αλλά και θαλάσσιους Gram-αρνητικούς μικροοργανισμούς, όπως Vibrio spp., Aeromonas spp., Shewanella algae, Photobacterium damselae και Pseudomonas spp.

Δηλητηρίαση από τετροδοτοξίνη: αναγνώριση και αντιμετώπιση

Τα αλιευτικά προϊόντα που προέρχονται από δηλητηριώδη ψάρια της οικογένειας Tetraodontidae στην οποία περιλαμβάνεται ο λαγοκέφαλος, δεν επιτρέπεται να διατίθενται στην αγορά (Ευρωπαϊκός Κανονισμός (ΕΚ) 853/2004). Η τετροδοτοξίνη που περιέχουν δεν καταστρέφεται επαρκώς με μαγείρεμα/ψήσιμο ενώ δεν υπάρχει ειδικό αντίδοτο. Τα συμπτώματα της δηλητηρίασης από τετροδοτοξίνη μπορεί να εμφανιστούν ταχέως, συνήθως μέσα σε λίγα λεπτά έως λίγες ώρες μετά την κατανάλωση. Τα πρώιμα συμπτώματα περιλαμβάνουν μούδιασμα ή αίσθημα μυρμηγκιάσματος γύρω από το στόμα, στα χείλη, στη γλώσσα ή στο πρόσωπο, καθώς και γαστρεντερικές εκδηλώσεις όπως ναυτία, έμετο, κοιλιακό άλγος και διάρροια. Μπορεί επίσης να παρουσιαστούν ζάλη, κεφαλαλγία, εφίδρωση, αδυναμία, κακουχία, παραισθησίες στα άκρα, αστάθεια ή αταξία, δυσκολία στη βάδιση, δυσαρθρία και δυσκολία στην κατάποση.

Η κατανάλωση λαγοκέφαλου, ακόμη και χωρίς συμπτώματα, αντιμετωπίζεται ως πιθανή σοβαρή δηλητηρίαση για αυτό σε περίπτωση κατανάλωσης λαγοκέφαλου δεν περιμένουμε να εμφανιστούν συμπτώματα. Θα πρέπει να γίνει άμεση επικοινωνία με το Κέντρο Δηλητηριάσεων/ΕΚΑΒ και γρήγορη διακομιδή του εκτεθειμένου ατόμου για νοσοκομειακή εκτίμηση/παρακολούθηση. Τα περιστατικά που επιβιώνουν από την οξεία φάση συχνά ανακάμπτουν με υποστηρικτική θεραπεία, επειδή η τοξίνη απομακρύνεται με τον χρόνο.

Ενημέρωση, επιτήρηση και πρόληψη

Χρηστικές πληροφορίες ενημέρωσης του κοινού για  έγκαιρη αναζήτηση ιατρικής φροντίδας μετά από δήγμα και η αποφυγή κατανάλωσης ειδών που ενδέχεται να περιέχουν τετροδοτοξίνη έχουν ήδη διαχυθεί ευρύτατα στο κοινό από αξιόπιστα κανάλια ενημέρωσης (Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός). Παράλληλα, αλιευτικά μέτρα που στοχεύουν στη μείωση του πληθυσμού του εισβολικού αυτού είδους είναι σε εφαρμογή από το Υπουργείο Αγροτικής Ανάπτυξης & Τροφίμων. Στοιχεία για τον λαγοκέφαλο μπορεί να βρει κανείς στην σελίδα του Ελληνικού Δικτύου για τα Υδρόβια  Χωροκατακτητικά Είδη (ELNAIS – Hellenic Network on Aquatic Invasive Species) και στο δελτίο τύπου του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών (ΕΛΚΕΘΕ).

Προς ενίσχυση της αξιόπιστης καταγραφής ο ΕΟΔΥ εξετάζει το ενδεχόμενο εφαρμογής επιτήρησης των περιστατικών δηγμάτων από λαγοκέφαλους, ιδιαίτερα την περίοδο του θέρους όπου και υπάρχει επαφή του κοινού με το θαλάσσιο περιβάλλον.
Η καταγραφή θα μπορούσε να συμβάλει στην ορθότερη εκτίμηση του κινδύνου, στην έγκαιρη ανίχνευση γεωγραφικών ή χρονικών συρροών, στην καλύτερη ενημέρωση επαγγελματιών υγείας και πολιτών, καθώς και στον σχεδιασμό τεκμηριωμένων παρεμβάσεων πρόληψης σε παραθαλάσσιες και νησιωτικές περιοχές της χώρας.

Πηγές:
Ενημερωτικό Δελτίο ΕΟΔΥ

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
ΕΛΣΤΑΤ: Περισσότερα τροχαία ατυχήματα τον Μάιο, λιγότεροι τραυματίες
ΕΟΔΥ: 180 κρούσματα νόσου των λεγεωνάριων ετησίως στην Ελλάδα
ΕΟΦ: Απαγόρευση κυκλοφορίας συμπληρώματος διατροφής