Κάθε φορά που ένας γιατρός, σε κάποιο μέρος του κόσμου, μιλάει για κάποια "διάγνωση" ή "σύνδρομο", για "παθολογία" ή "κεφαλαλγία", για "μυωπία", "αιμοκάθαρση", "ισχαιμία", χρησιμοποιεί ορολογία που έχει τις ρίζες της στην αρχαία Ελλάδα. 

Λέξεις όπως το "αίμα", το "άλγος", το "πάθος", η "καρδία", ο "λόγος", η "όψις" και η "στάσις", επιβίωσαν ταξιδεύοντας στους αιώνες και διαμόρφωσαν τα πιο διάσημα συνθετικά. Ελληνικές και λατινικές ρίζες,  προθήματα ή επιθήματα αλληλοεπέδρασαν και διαμόρφωσαν τη σύγχρονη διεθνή επιστημονική ορολογία. Οι λέξεις που χρησιμοποιούνται σήμερα για να περιγράψουν ασθένειες, ανατομία και φυσιολογία, διαγνωστικές μεθόδους, θεραπευτικές επιλογές, φαρμακευτικά σκευάσματα, ιατρικές ειδικότητες ή εξοπλισμό, ακόμη και πρωτεΐνες ή ορμόνες, φέρουν σε πολύ μεγάλο βαθμό το αποτύπωμα αυτής της κληρονομιάς. 

Η μεταδιδακτορική ερευνήτρια Κλασικής Φιλολογίας στη Φιλοσοφική Σχολή του ΑΠΘ, Μαρία - Δέσποινα Ράμμου (φωτογραφία), φωτίζει αυτό το γοητευτικό ταξίδι των λέξεων μέσα από πολυετή ενδελεχή μελέτη δεκάδων αρχαίων κειμένων. Η έρευνά της καταδεικνύει πως η Αρχαία Ελληνική και η Λατινική γλώσσα δεν αποτελούν απλά ιστορικές "πηγές", αλλά και ζωντανά δομικά στοιχεία της σύγχρονης γλώσσας της ιατρικής, της κτηνιατρικής, της βιολογίας και της φαρμακευτικής. Μια παρατήρηση με ιδιαίτερη αξία είναι πως οι ίδιες οι αρχαίες λέξεις, τα προθήματα και οι καταλήξεις δεν είναι ουδέτερα εννοιολογικά, αλλά αυτά που προσδίδουν σημασία στους ιατρικούς όρους. 

Πάνω από 90% η επιρροή

Όπως εκτιμά μιλώντας στο iatronet.gr η κ. Ράμμου, η ελληνορωμαϊκή επιρροή μπορεί να υπολογιστεί κατά προσέγγιση σε πάνω από 90% της σύγχρονης ιατρικής ορολογίας.

Στη συντριπτική τους πλειονότητα οι διεθνείς λέξεις που χρησιμοποιεί σήμερα η Ιατρική: 

  • Ετυμολογούνται από την Αρχαία Ελληνική και τη Λατινική γλώσσα.
  • Αποτελούν δάνεια, άμεσα (αναλλοίωτη τήρηση αρχικής μορφής) ή έμμεσα (παρέμβαση και άλλων γλωσσών), π.χ. herpes από το ελληνικό "έρπης", dementia (άνοια), από το λατινικό "dementia" (φρενοβλάβεια, ανοησία), phlegm από το αρχαιοελληνικό "φλέγμα".
  • Ή είναι πρόσφατοι σχηματισμοί/νεολογισμοί,  με ελληνική ή λατινική ετυμολογία, ή και μικτού χαρακτήρα.

Καταλήξεις που εξηγούν την έννοια

Περισσότερα από 50 αρχαία ελληνικά και λατινικά παραγωγικά προσφύματα (προθήματα ή επιθήματα/καταλήξεις) που έχουν επιβιώσει, αποτελούν την αρχή δημιουργίας του συνόλου της διεθνούς ιατρικής επιστημονικής ορολογίας. Η ερμηνεία τους βοηθά στην κατανόηση της έννοιας που περιγράφουν. Για παράδειγμα:  

  • Πρόθημα per-: από το Λατινικό per-, που υποδήλωνε την καθηλωτική επίδραση συμπτώματος. Στην παθολογία εμφαίνει οξείες καταστάσεις (peracute). Στη θεραπευτική τρόπους χορήγησης φαρμάκων, π.χ. per rectum (δια του ορθού).
  • Επίθημα -osis: από την αρχαιοελληνική κατάληξη -ωσις (διεργασία που οδηγεί σε κάποιο αποτέλεσμα, όπως είναι η φθορά). Στην παθολογία παγιώθηκε  για την υπόδειξη νέκρωσης ιστών, ανωμαλιών κά. Στη θεραπευτική υποδηλώνει χειρουργική μέθοδο: 

- toxoplasmosis (τοξοπλάσμωση), από τα αρχαιοελληνικά "τόξον" και "πλάσμα" (μόρφωμα).

- amniocentesis (αμνιοκέντηση), από τα αρχαιοελληνικά  "ἀμνίον" (μεμβράνη γύρω απ’το έμβρυο) + "κέντησις" (τσίμπημα, τρύπημα).

  • σύνθετες λέξεις, με β΄συνθετικό:

–logy, που συναντάμε σε λέξεις όπως pathology (παθολογία) και epidemiology (επιδημιολογία), ανάγεται στην αρχαία ελληνική λέξη "λόγος" (συζήτηση, θεωρία). Έτσι, το pathology συνδέεται με το αρχαιοελληνικό "παθολογέω" (πραγματεύομαι περί παθών), ενώ το epidemiology έχει ως βάση το ουσιαστικό "επιδημία" και το ρήμα "επιδημέω" (μένω στην πατρίδα, στον τόπο κατοικίας). 

 –pathy, που βρίσκουμε σε όρους όπως arthropathy (αρθροπάθεια) και discopathy (δισκοπάθεια), ανάγεται στο αρχαιοελληνικό  "πάθος" και το "πάσχω", συνοδευόμενο, αντίστοιχα από τα ουσιαστικά "άθρον" και "δίσκος". 

 –algia, από το αρχαιοελληνικό "άλγος"» (πόνος, οδύνη). Σε σύνθεση με την "κεφαλή" ή το "οστούν", δημιουργεί τις λέξεις cephalalgia και ostealgia. 

 –emia από το αίμα, συνθέτει την ischaemia (ισχαιμία) με το αρχαιοελληνικό "ίσχω" (εμποδίζω/σταματώ). 

–penia από την ελληνική "πενία" (έλλειψη, ένδεια). Μαζί με το "λευκός" σχηματίζει τη leykopenia (λευκοπενία, ανεπάρκεια λευκών αιμοσφαιρίων). 

–stasis, της λέξης metastasis, σχηματίζεται από το ουσιαστικό "στάσις" (τοποθέτηση/στάση) και την πρόθεση "μετά". 

Αντίστοιχη "κληρονομιά" έχουν τα –stomy (π.χ. thraxeostomy από "τραχεία" και "στόμα"), -physis (π.χ. symphysis από την πρόθεση "συν" και το ουσιαστικό "φύσις") και -opsy/opia (π.χ. myopia, από το αρχαιοελληνικό "μύωψ", που σημαίνει αυτός που συστέλλει τα βλέφαρα, ο κοντόφθαλμος).

"Σύνδρομος" και syndrome

Η λέξη syndrome (σύνδρομο), που χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα σύνολο κλινικών ευρημάτων και συμπτωμάτων που εμφανίζονται μαζί, μοιάζει με σύγχρονο ιατρικό όρο. Στην πραγματικότητα, προέρχεται από το αρχαιοελληνικό "σύνδρομος" που ως επίθετο σημαίνει «αυτός που τρέχει μαζί με» και ως ουσιαστικό σημαίνει "σημείο συνάντησης διάφορων δρόμων". Η σημασιολογική συνέχεια, με τη σημερινή της έννοια, εντυπωσιάζει.

Όταν τα ελληνικά "συνομιλούν" με τα λατινικά

Στο "πολύπαθο" ταξίδι τους από τον Ιπποκράτη ως τον Γαληνό και από τους Ρωμαίους συγγραφείς ως τις πιο σύγχρονες ευρωπαϊκές γλώσσες, με κατάληξη τα σύγχρονα αγγλικά μορφήματα, οι λέξεις "συνδιαλέχθηκαν", δέχτηκαν επιρροές, εξελίχθηκαν μέχρι να αποκτήσουν τη σημερινή τους μορφή. 

Αρκετοί σύγχρονοι ιατρικοί όροι αποτελούν υβρίδια ελληνικών και λατινικών. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η λέξη "cardiovascular" (καρδιαγγειακός), στην οποία η ελληνική ρίζα "καρδία" συναντά τη λατινική "vas/cascum" (αγγείο) με τη λατινική κατάληξη –aris. 

Νεολογισμοί με αρχαία ρίζα 

Σύγχρονοι ιατρικοί όροι είναι αποτέλεσμα σύνθεσης αρχαιοελληνικών ή λατινικών λέξεων. Για παράδειγμα: 

  • Το chromosome (χρωμόσωμα) είναι νεότερος επιστημονικός όρος που συνθέτει τις λέξεις "χρώμα" και "σώμα".
  • Το epithelium (επιθήλιο) αποτελείται από την πρόθεση "επί" και το ουσιαστικό "θηλή".
  • Οestrogen (οιστρογόνο), από τα αρχαιοελληνικά "οίστρος" και "γόνος".
  • Stethoscope (στηθοσκόπιο), από το "στήθος" και το "σκοπέω" (εξετάζω).
  • Μammogram (μαστογραφία), από το λατινικό "mamma" (μαστός) και το ελληνικό  γράμμα/γραφή.
  • Μononucleosis (μονοπυρήνωση), από το ελληνικό "μόνος" και το λατινικό "nucleus" (καρύδι/πυρήνας).
  • US: ultrasonography (υπερηχογράφημα) από το λατινικό επίρρημα ultra (πέρα, πάνω από) και το ουσιαστικό sonus (ήχος).

Η μελέτη

Η μελέτη της κ. Ράμμου, μέρος της οποίας παρουσίασε στο Aristotle Innovation Medical Forum (20/5/2026), αναδεικνύει την πιο ενδιαφέρουσα ίσως πτυχή της γλωσσικής κληρονομιάς της σύγχρονης ιατρικής: ότι οι λέξεις δεν παραμένουν μουσειακά εκθέματα, αλλά "ξεπηδώντας" από τα αρχαία χειρόγραφα εισέρχονται στο εξεταστήριο, στη χειρουργική αίθουσα και στον θάλαμο νοσηλείας. Η Ιατρική δεν έπαψε ποτέ να μιλά ελληνικά ή λατινικά, έστω με παραλλαγμένη μορφή. Η καταφυγή στις αρχαίες ελληνικές και λατινικές ρίζες μπορεί να επιμορφώσει τον σύγχρονο γιατρό, ώστε να μπορεί να αντιληφθεί σε βάθος το καθημερινό γλωσσικό του εργαλείο.

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Κ. Μητσοτάκης για το νέο Αιματολογικό: Το πιο σύγχρονο στα Βαλκάνια
Τα έξυπνα ρολόγια συχνά υπερεκτιμούν σημαντικά τις θερμίδες που καίμε
Διήμερη δράση ενημέρωσης για την υγεία στο ακριτικό Αγαθονήσι