Ιδιαίτερη θέση ανάμεσα στα παραδοσιακά ελληνικά αφεψήματα κατέχει το ελληνικό τσάι του βουνού, ένα αρωματικό φυτό που φύεται σε ορεινές και βραχώδεις περιοχές της χώρας. Ανήκει στο γένος Sideritis της οικογένειας Lamiaceae (Χειλανθή), στην οποία ανήκουν επίσης η μέντα, το φασκόμηλο, η ρίγανη και το θυμάρι. Η ονομασία του φυτού συνδέεται ετυμολογικά με τη λέξη «σίδηρος». Σύμφωνα με μία από τις επικρατέστερες ερμηνείες είναι ότι το όνομα συνδέεται με την αρχαία χρήση του για την επούλωση τραυμάτων που προκαλούνταν από σιδερένια όπλα, όπως τα ξίφη και τα δόρατα.

Σε αντίθεση με το κοινό τσάι, το οποίο προέρχεται από το Camellia sinensis, το ελληνικό τσάι του βουνού είναι διαφορετικό είδος  και δεν περιέχει φυσιολογικά καφεΐνη.

Στα σημαντικότερα είδη που απαντώνται στην Ελλάδα περιλαμβάνονται:

  • Sideritis scardica, γνωστό ως τσάι του Ολύμπου.
  • Sideritis raeseri, το οποίο συναντάται σε ορεινές περιοχές της ηπειρωτικής Ελλάδας.
  • Sideritis clandestina, γνωστό και ως τσάι του Ταΰγετου.
  • Sideritis syriaca, γνωστό ως μαλοτήρα της Κρήτης.


Η παραδοσιακή χρήση του τσαγιού του βουνού είναι ιδιαίτερα διαδεδομένη σήμερα στην Ελλάδα και συνδέεται κυρίως με την ανακούφιση από συμπτώματα του κοινού κρυολογήματος, τον βήχα και τις ήπιες γαστρεντερικές ενοχλήσεις.

Τα σύγχρονα επιστημονικά δεδομένα

Η ξεχωριστή αξία του ελληνικού τσαγιού του βουνού βρίσκεται στη σύνθετη χημική του σύσταση. Περιέχει πολυφαινόλες, φλαβονοειδή, φαινολικές ενώσεις, διτερπένια και αιθέρια έλαια. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν η απιγενίνη, η λουτεολίνη και η βερμπασκοσίδη (verbascoside), ενώσεις που έχουν μελετηθεί για τις αντιοξειδωτικές και αντιφλεγμονώδεις ιδιότητές τους. Σε αντίθεση με το κοινό μαύρο και πράσινο τσάι (Camellia sinensis), το ελληνικό τσάι του βουνού δεν περιέχει φυσιολογικά καφεΐνη.

Εργαστηριακές μελέτες έχουν αναδείξει την ικανότητα των εκχυλισμάτων του να εμφανίζουν αντιοξειδωτική δράση, συμβάλλοντας στην εξουδετέρωση ελεύθερων ριζών και στη ρύθμιση μηχανισμών που σχετίζονται με το οξειδωτικό στρες και την φθορά του χρόνου. Παράλληλα, πειραματικά δεδομένα υποδεικνύουν αντιφλεγμονώδεις και αντιμικροβιακές ιδιότητες. Οι δράσεις αυτές παρουσιάζουν ιδιαίτερο επιστημονικό ενδιαφέρον, χωρίς όμως να σημαίνουν ότι το αφέψημα από μόνο του θεραπεύει χρόνιες φλεγμονώδεις ή λοιμώδεις παθήσεις. Παρά ταύτα, ο Ευρωπαϊκός Οργανισμός Φαρμάκων (EMA) βασισμένος στη μακροχρόνια παραδοσιακή χρήση του, προτείνει το αφέψημα για την ανακούφιση του βήχα που συνοδεύει το κοινό κρυολόγημα, καθώς και ήπιων γαστρεντερικών ενοχλήσεων. 

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι πιθανές επιδράσεις του στην εγκεφαλική λειτουργία. Σε τυχαιοποιημένη, διπλά τυφλή, ελεγχόμενη με εικονικό φάρμακο μελέτη του 2018, στην οποία συμμετείχαν 155 ενήλικες ηλικίας 50–70 ετών, εξετάστηκε εκχύλισμα Sideritis scardica (Emma L Wightman και συν.Nutrients. 2018 Jul 24;10(8):955. doi: 10.3390/nu10080955). Τα αποτελέσματα έδειξαν βελτιώσεις σε ορισμένους δείκτες προσοχής και γνωστικής λειτουργίας, καθώς και μείωση του αισθήματος άγχους μετά από συστηματική χορήγηση. Ωστόσο, απαιτούνται περισσότερες και μεγαλύτερες κλινικές μελέτες για να επιβεβαιωθούν αυτά τα ευρήματα. Σε μελέτη που δημοσιεύτηκε στο επιστημονικό περιοδικό molecules το Μάρτιο του 2024 (Κωνσταντίνος Παπανιολάου και συν. Molecules. 2024 Mar 1;29(5):1113. doi: 10.3390/molecules29051113.), η κατανάλωση εκχυλίσματος τσαγιού συνδέθηκε με θετικές καρδιαγγειακές δράσεις. 

Τσάι του βουνού: Σε ποιες περιπτώσεις χρειάζεται προσοχή;

Παρότι το αφέψημα θεωρείται γενικά καλά ανεκτό, συνιστάται προσοχή στις εξής περιπτώσεις:

• Επί λήψεως πολλών φαρμάκων λόγω πιθανής αλληλεπίδρασης με την δραστηριότητα του ενζύμου CYP2A6 που μετέχει στο μεταβολισμό πολλών φαρμάκων. 

• Επί λήψεως αντικαταθλιπτικών: Υπάρχουν εργαστηριακές ενδείξεις επίδρασης ορισμένων εκχυλισμάτων σε συστήματα νευροδιαβιβαστών, αλλά δεν έχει αποδειχθεί κλινικά αλληλεπίδραση με αντικαταθλιπτικά.

Επί σοβαρών αλλεργιών
• Εγκυμοσύνη και θηλασμός: Δεν υπάρχουν επαρκή δεδομένα ασφάλειας.

• Συμπυκνωμένα εκχυλίσματα και συμπληρώματα: Δεν πρέπει να θεωρούνται ισοδύναμα με ένα απλό αφέψημα, καθώς η συγκέντρωση των βιοδραστικών ουσιών μπορεί να είναι σημαντικά διαφορετική.

Το ελληνικό τσάι του βουνού είναι κάτι περισσότερο από ένα παραδοσιακό αφέψημα. Αποτελεί μέρος της φυσικής και πολιτιστικής μας κληρονομιάς, με πλούσια φυτοχημική σύσταση. Η επιστήμη αρχίζει να φωτίζει τις ιδιότητές του, υπενθυμίζοντάς μας ότι η ελληνική φύση εξακολουθεί να κρύβει πολύτιμους φυσικούς θησαυρούς.

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Άσκηση σημαίνει ζωή
ΗΠΑ: Παιδί πέθανε από ιλαρά στη Νέα Υόρκη, πρώτος θάνατος εδώ και 30 χρόνια
Γεωργιάδης - Ζαμάνης: Πώς θα γίνεται αξιολόγηση των παρόχων του ΕΟΠΥΥ από τους ασθενείς [παρουσίαση - βίντεο]