Στον λεγόμενο πάπυρο Έμπερς από τις Θήβες της Αιγύπτου, που χρονολογείται γύρω στο 1.550 π.Χ., υπάρχει αναφορά σε μια ασθένεια που προκαλεί πολυουρία και γενικευμένο αίσθημα κόπωσης. Αν και δεν συνοδεύεται από σωματικό πόνο, μοιάζει σαν να λιώνει ο ασθενής, καθώς προκαλείται απώλεια βάρους. Βάσει της περιγραφής, οι περισσότεροι μελετητές θεωρούν ότι πρόκειται για την πρώτη ίσως περιγραφή του διαβήτη, όπως ανέφερε η δρ Κλασικής Αρχαιολογίας, επιστημονική συνεργάτιδα του Μουσείου Ακρόπολης, Λυδία - Αντωνία Τρακατέλλη (φωτογραφία).

Στην ομιλία της κατά την τελετή έναρξης του 39ου Πανελλήνιου Ετήσιου Συνεδρίου της Ελληνικής Εταιρείας Μελέτης και Εκπαίδευσης για τον Σακχαρώδη Διαβήτη (ΕΛΕΜΕΔ), στη Θεσσαλονίκη, παρουσίασε μαρτυρίες, ιστορικές περιγραφές και θεραπευτικές προσεγγίσεις της νόσου, από τον Ιπποκράτη ως τους γιατρούς της ρωμαϊκής και βυζαντινής περιόδου.

Προέλευση του όρου και πρώτες αναφορές

Ο όρος "διαβήτης" αποδίδεται στον Δημήτριο τον Απαμέα, σημαντικό Έλληνα γιατρό της ελληνιστικής περιόδου (τέλη 3ου - αρχές 2ου π.Χ. αιώνα). Σύμφωνα με όσα μεταφέρει ο Ρωμαίος γιατρός Καίλιος Αυρηλιανός, ο Δημήτριος παρατήρησε ότι το νερό που πίνουν οι ασθενείς περνάει, "διαβαίνει" κατευθείαν μέσα από το σώμα τους. Στα χαμένα σήμερα έργα του "Περί παθών και Σημειώσεις", ανάμεσα σε άλλες μελέτες, παρομοίασε την υπερβολική αποβολή ούρων με τη λειτουργία του σιφωνιού, σημειώνοντας ότι τα υγρά διαβαίνουν, περνούν από το σώμα, χωρίς να συγκρατούνται.

Τον 1ο μ.Χ. αιώνα ο Ρωμαίος συγγραφέας Αύλος Κορνήλιος Κέλσος, αν και δεν χρησιμοποίησε τον όρο διαβήτης, περιέγραψε τη νόσο σημειώνοντας με ακρίβεια ότι τα ούρα υπερβαίνουν σε ποσότητα τα υγρά που καταναλώνονται. Ακόμα κι αν αποβάλλονται χωρίς πόνο, αυτό προκαλεί εξασθένηση και κίνδυνο θανάτου. Αν τα ούρα είναι αραιά, υπάρχει ανάγκη για σωματική άσκηση και μαλάξεις, κυρίως στον ήλιο ή κοντά στη φωτιά. Το λουτρό πρέπει να είναι σπάνιο και η παραμονή σε αυτό όχι μακριά. Η τροφή στυπτική και το κρασί ξηρό και ανέρωτο.

Η επόμενη αναφορά στην ονομασία "διαβήτης" και η καθιέρωσή της γίνεται από τον Αρεταίο τον Καππαδόκη, γιατρό διάσημο για τις ανατομικές και κλινικές του περιγραφές. "Μου φαίνεται λοιπόν ότι ονομάστηκε διαβήτης γιατί διαβαίνει το υγρό από το σώμα", αναφέρει. Στο έργο του "Περί αιτιών και συμπτωμάτων οξέων και χρονίων παθών", αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στον διαβήτη και διασώζει την πιο γλαφυρή κλινική περιγραφή της αρχαιότητας. Έγραψε ότι ο διαβήτης είναι μια φρικτή πάθηση, κατά την οποία υπάρχει λιώσιμο της σάρκας και των μελών του σώματος σε ούρα. Περιέγραψε τη δίψα των ασθενών ως άσβεστη και τη ζωή τους ως σύντομη και επώδυνη. 

Την ίδια εποχή, ο αρχαίος Έλληνας γιατρός Γαληνός ανέφερε ότι ο διαβήτης είναι πάθηση των νεφρών. Μάλιστα σημείωσε ότι η νόσος ήταν εξαιρετικά σπάνια στην εποχή του, καθώς ο ίδιος έτυχε να δει μόνο δύο περιστατικά σε όλη του την καριέρα.

Τρεις άξονες αντιμετώπισης

Σύμφωνα με την κα Τρακατέλλη, οι θεραπευτικές προσεγγίσεις αποσκοπούσαν στο να δροσίσουν το σώμα, να αναπληρώσουν τα χαμένα υγρά και να τονώσουν το πεπτικό σύστημα. Βασίζονταν σε τρεις άξονες: Διατροφή, φαρμακευτική αγωγή, τρόπος ζωής

Διατροφή: Ο Αρεταίος απέκλειε τροφές που προκαλούσαν περαιτέρω αφυδάτωση ή βάραιναν το στομάχι. Συνιστούσε χυλούς από κριθάρι, πτισάνη ή ζέα. Πρότεινε ακόμα τροφές όπως γάλα και φρέσκο τυρί και επέτρεπε μόνο ελαφριά κρέατα όπως πουλερικά και ψάρια, μαγειρεμένα με λιτό τρόπο.

Ο Διοσκουρίδης πρότεινε τη βρώση "πορτουλάκης λαχανώδους", κοινώς γλιστρίδας, και την πόση του χυμού της για την καταπολέμηση της αίσθησης καούρας και δίψας. 

Ένα ακόμη παρασκεύασμα που περιλαμβανόταν στο διαιτολόγιο ήταν ο κυκεώνας, που ήταν ζωμός από κριθάρι, νερό, βότανα και κατσικίσιο τυρί.

Κατά τη βυζαντινή εποχή, ο ιατρός Αλέξανδρος εκ Τράλλεων πρότεινε διατροφικά μενού που επέτρεπαν σκορπίνα, πλιγούρι, φρέσκο μαρούλι και αντίδια, καθώς και κάστανα. Απαγόρευε αυστηρά τα αλμυρά φαγητά, τους ξηρούς καρπούς και τα έντονα μπαχαρικά, καθώς πίστευε ότι επιταχύνουν τη "διάβαση" των ούρων. Ο Αέτιος επέτρεπε την κατανάλωση χοιρινού κρέατος και κόκκινου κρασιού, ενώ ο Παύλος ο Αιγινήτης συνιστούσε στους πάσχοντες, μεταξύ άλλων, να τρώνε αχλάδια, μήλα, ρόδια, κρύο νερό και βρασμένα πόδια και μήτρες γουρουνιών. 

Οι Βυζαντινοί γιατροί αρχικά προτιμούσαν συνταγές που περιείχαν μέλι, όπως το οινόμελο ή το οξύμελο, σε συνδυασμό με τα θεραπευτικά βότανα. "Ωστόσο, από τον 10ο αιώνα μ.Χ. και εξής, χρησιμοποιήθηκε η ζάχαρη από ζαχαροκάλαμο, που αν και σήμερα γνωρίζουμε ότι δεν συνιστάται σε διαβητικούς, την εποχή εκείνη κρίθηκε ως περισσότερο κατάλληλη για την παρασκευή φαρμακευτικών αφεψημάτων", παρατήρησε η αρχαιολόγος.

Φαρμακευτική αγωγή: Γινόταν χρήση βοτάνων με στυπτικές και δροσιστικές ιδιότητες, όπως τα αφεψήματα με ρόδι, φύλλα ελιάς, ραδίκια και σύμφυτο, ενώ ο Διοσκουρίδης πρότεινε την κατανάλωση βοτάνων όπως ο μάραθος και ο κόλιανδρος πριν από τη λήψη φαγητού, καθώς αυτά ενίσχυαν την ισορροπία των υγρών και τη διαχείριση της δίψας. Σύμφωνα με τον Αρεταίο, αντί για σκέτο νερό, μερικές φορές ήταν προτιμότερο το πολύ αραιωμένο, στυφό, λευκό κρασί, που θεωρούσε ότι βοηθούσε στη σύσφιξη του στομάχου ώστε να συγκρατεί τα υγρά.

Τρόπος ζωής: Ο ασθενής έπρεπε να αποφεύγει τη σωματική κόπωση και την έκθεση στον ήλιο, ώστε να μην προκληθεί εφίδρωση που θα επιδείνωνε την αφυδάτωση. Επιπλέον, γινόταν χρήση ψυχρών επιθεμάτων τα οποία τοποθετούσαν στην περιοχή του στομάχου και του ήπατος. Αυτά ήταν εμποτισμένα με ροδόνερο ή ξίδι, το οποίο μείωνε την εσωτερική θερμοκρασία.

Η κληρονομιά του Ιπποκράτη

"Έστω η τροφή σου το φάρμακόν σου και το φάρμακόν σου η τροφή σου", έλεγε ο Ιπποκράτης. Σύμφωνα με τον ίδιο, αν μπορούσαμε να δώσουμε σε κάθε άτομο τη σωστή ποσότητα τροφής, ούτε πολύ λίγη ούτε πολλή, θα είχαμε βρει τον ασφαλέστερο τρόπο για την υγεία. "Είναι νομίζω πλέον ευρέως αποδεκτό ότι κάποια μεταβολικά νοσήματα και ιδιαίτερα ο σακχαρώδης διαβήτης, σχετίζονται άμεσα με τη διατροφή", παρατήρησε η κα Τρακατέλλη και συνέχισε, παραπέμποντας πάλι στον "πατέρα" της σύγχρονης ιατρικής, ο οποίος τόνιζε ότι η σωστή ποσότητα φαγητού δεν είναι ίδια για όλους και πρέπει να καλύπτει τις ανάγκες χωρίς να οδηγεί σε παχυσαρκία ή υποσιτισμό. 

Επιπροσθέτως, υπήρξε ο πρώτος γιατρός που αναγνώρισε την παχυσαρκία ως επικίνδυνη ιατρική κατάσταση και την αντιμετώπισε ως αυτόνομη νόσο, αλλά και ως αιτία άλλων σοβαρών παθήσεων: "Η παχυσαρκία ουκ εστί μόνον αυτή νόσος, αλλά και ετέρων προάγγελος". "Συνέδεσε άμεσα το μεγάλο βάρος με τη μείωση του προσδόκιμου ζωής και τα καρδιαγγειακά επεισόδια. Πίστευε ότι η απότομη απώλεια βάρους κρύβει κινδύνους και πρότεινε τη σταδιακή, με μέτρο, αντιμετώπιση της παχυσαρκίας, προτείνοντας σωματική εργασία πριν το φαγητό, τη μείωση των γευμάτων σε ένα καλό γεύμα την ημέρα και την αποφυγή των πολύ λιπαρών και πολύ γλυκών φαγητών".

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Ψυχική υγεία και διαβήτης: Παράλληλοι δρόμοι στη βελτίωση ή στην επιδείνωση
Σακχαρώδης διαβήτης κύησης στη φυσιολογική και εξωσωματική γονιμοποίηση [μελέτη]
Διαβήτης: Η ''σιωπηλή επιδημία'' που μπορεί να εξελίσσεται χωρίς να το γνωρίζουμε