Του Εμμανουήλ Σμυρνάκη (*)

Η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ) αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο κάθε σύγχρονου και αποτελεσματικού συστήματος υγείας. Ως πρώτο σημείο επαφής του πολίτη με το σύστημα, η ΠΦΥ δεν περιορίζεται στη θεραπεία των νοσημάτων, αλλά εκτείνεται στην πρόληψη, την έγκαιρη διάγνωση, την αποκατάσταση και τη φροντίδα τελικού σταδίου, υιοθετώντας μια ολιστική προσέγγιση που τοποθετεί τον άνθρωπο στο επίκεντρο (WHO, 1978). Η λειτουργία της βασίζεται στη διεπιστημονική ομάδα υγείας με κυρίαρχο ρόλο ιατρών με ειδικότητα γενικής οικογενειακή ιατρική, νοσηλευτές, επισκέπτες υγείας και άλλους επαγγελματίες που συνεργάζονται για την ολοκληρωμένη φροντίδα ενός συγκεκριμένου πληθυσμού ευθύνης με γεωγραφικά χαρακτηριστικά, χωρίς αποκλεισμούς στην πρόσβαση. Η ΠΦΥ σύμφωνα με το Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας είναι σήμερα πιο αναγκαία από ποτέ (WHO, 2008).

Στην Ελλάδα, το τοπίο της ΠΦΥ διαμορφώνεται από μια συνεχή μεταβολή που ξεκίνησε πολλά χρόνια πριν: Κέντρα Υγείας, ΤΟΜΥ, θεσμός προσωπικού γιατρού. Παρ' όλες τις προσπάθειες, η χώρα μας εξακολουθεί να στερείται ενός στρατηγικού σχεδιασμού που να βασίζεται σε διεθνώς αναγνωρισμένες αξίες και χαρακτηριστικά μιας ισχυρής ΠΦΥ (Kringos et al, 2015). Μέσα σε αυτό το τοπίο, η θεσμοθέτηση επτά Πανεπιστημιακών Κέντρων Υγείας αναδεικνύεται σε μια ιστορική ευκαιρία για την αναβάθμιση της εκπαίδευσης, της έρευνας και τελικά της ίδιας της ΠΦΥ στη χώρα.

Η εκπαιδευτική πραγματικότητα: Μία Ελλάδα δύο ταχυτήτων

Για δεκαετίες, η προπτυχιακή εκπαίδευση στην ΠΦΥ ακολουθούσε δύο ταχύτητες. Από τη μία πλευρά, Ιατρικές Σχολές όπως αυτές της Θεσσαλονίκης, του Ηρακλείου και των Ιωαννίνων είχαν ενσωματώσει στο υποχρεωτικό πρόγραμμα σπουδών τους την εκπαίδευση φοιτητών και φοιτητριών σε μονάδες ΠΦΥ, αξιοποιώντας Κέντρα Υγείας και τη συνεργασία με γενικούς/οικογενειακούς ιατρούς, παθολόγους, παιδιάτρους, νοσηλευτές, επισκέπτες υγείας και άλλους επαγγελματίες υγείας με όρεξη να υποστηρίξουν την εκπαίδευση. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ), όπου το προπτυχιακό πρόγραμμα περιλαμβάνει υποχρεωτικά μαθήματα με άσκηση φοιτητών και φοιτητριών από το πρώτο έτος σπουδών σε Μονάδες ΠΦΥ και με κλινική άσκηση 4 εβδομάδων στο έκτο και τελευταίο έτος σπουδών σε Κέντρα Υγείας και ΤΟΜΥ στο πλαίσιο του υποχρεωτικού μαθήματος με τίτλο «Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας και Γενική Ιατρική». Η Ιατρική ΑΠΘ και η Ιατρική Κρήτης είναι οι μόνες ιατρικές σχολές που ακολουθούν τις Ευρωπαϊκές Συστάσεις για τον ελάχιστο υποχρεωτικό χρόνο εκπαίδευσης σε Μονάδες Πρωτοβάθμιας Φροντίδα Υγείας των τεσσάρων εβδομάδων για όλους τους φοιτητές και τις φοιτήτριες, όταν ο βέλτιστος χρόνος έχει οριστεί στους τρεις μήνες (EURACT, 2020),

Από την άλλη πλευρά, υπάρχουν ακόμα και σήμερα Ιατρικές Σχολές, όπου η ουσιαστική εκπαίδευση στην ΠΦΥ είναι απούσα. Αυτή η ανισότητα δημιουργούσε γιατρούς με εντελώς διαφορετική προετοιμασία, επηρεάζοντας τελικά την ποιότητα των υπηρεσιών υγείας που παρέχονταν στους πολίτες.

Η θεσμική τομή: Τι έγινε μέχρι τώρα

Το νομοσχέδιο του υπουργείου Υγείας με τίτλο "Αναμόρφωση θεσμού Προσωπικού Γιατρού - Ίδρυση Πανεπιστημιακών Κέντρων Υγείας και άλλες διατάξεις" αποτέλεσε μια σημαντική θεσμική παρέμβαση. Στο νομοσχέδιο προβλέφθηκε η δημιουργία επτά Πανεπιστημιακών Κέντρων Υγείας, συνδεδεμένων με τα Τμήματα Ιατρικής των ΑΕΙ της χώρας. Σύμφωνα με την αιτιολογική έκθεση, η μεταρρύθμιση αναμένεται να συμβάλει καθοριστικά στην αναβάθμιση των υπηρεσιών ΠΦΥ, να εξασφαλίσει τη συνεχή και βέλτιστη εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας και να παράσχει υψηλής ποιότητας ιατρικές υπηρεσίες στους κατοίκους της χώρας, αξιοποιώντας σύγχρονα ψηφιακά εργαλεία τηλεϊατρικής.

Παράλληλα, προβλέφθηκε η στελέχωση των κέντρων αυτών με επιπλέον προσωπικό: μέλη ΔΕΠ και ΕΔΙΠ με γνωστικό αντικείμενο "Προληπτική Ιατρική - Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας" και "Προαγωγή της Υγείας". Ήδη, οι ιατρικές σχολές προχώρησαν στην προκήρυξη των προβλεπόμενων θέσεων.

Τα επόμενα βήματα: Κρίσιμες εκκρεμότητες

Παρά την πρόοδο, σημαντικές εκκρεμότητες παραμένουν:

  • Ο ορισμός των Κέντρων Υγείας από τη συνεργασία Υπουργείου Υγείας και Παιδείας που θα μετατραπούν σε Πανεπιστημιακά.
  • Οι τεχνικές διαδικασίες για την ίδρυση των Πανεπιστημιακών Κέντρων Υγείας με σχετικό ΦΕΚ.
  • Η ολοκλήρωση των υποψηφιοτήτων και η επιλογή των μελών ΔΕΠ και ΕΔΙΠ.
  • Η εγκατάσταση των Πανεπιστημιακών Κέντρων Υγείας σε επιλεγμένα υπάρχοντα Κέντρα Υγείας.

Η πολιτεία έκανε το χρέος της θεσμοθετώντας αυτές τις δομές. Αυτή τη στιγμή το βάρος πέφτει στα Τμήματα/Σχολές Ιατρικής. Θα προσελκύσουν σημαντικές υποψηφιότητες; Θα επιλεγούν άτομα που μπορούν να φέρουν το βάρος της ΠΦΥ στην πλάτη τους, με στόχο να παλέψουν να αλλάξουν την εικόνα της ΠΦΥ στη χώρα μας; Ή θα είναι μια ακόμα χαμένη ευκαιρία;

Κριτήρια επιτυχίας: Πώς δεν θα χαθεί η ευκαιρία

Η πολυετής εμπειρία της Ιατρικής ΑΠΘ, της Ιατρικής Κρήτης και της Ιατρικής Ιωαννίνων δεν θα πρέπει να πάει χαμένη. Στη χώρα μας υπάρχουν Καθηγητές και Καθηγήτριες με σημαντική εμπειρία αναγνωρισμένη εντός και εκτός Ελλάδος και πάνω τους πρέπει να βασιστεί η νέα προσπάθεια.

Ιδανικά, το Πανεπιστημιακό Κέντρο Υγείας θα πρέπει να εγκατασταθεί σε μια νέα μονάδα, με στελέχωση εξ αρχής και όχι βασιζόμενο σε υπάρχον προσωπικό με εγκατεστημένες σχέσεις και αυξημένο επαγγελματικό φόρτο που μπορεί να δυσκολέψουν το εγχείρημα. Παρόλα αυτά προκρίθηκε η εγκατάσταση των Πανεπιστημιακών Κέντρων Υγείας σε προϋπάρχοντα Κέντρα Υγείας.

Η επιλογή των Κέντρων Υγείας που θα μετατραπούν σε Πανεπιστημιακά θα πρέπει να γίνει με συγκεκριμένα κριτήρια:

  • Να βρίσκονται εντός αστικού ιστού, κοντά στο Πανεπιστήμιο, εύκολα προσβάσιμα από φοιτητές και φοιτήτριες.
  • Να διαθέτουν εμπειρία στην εκπαίδευση και μακρά συνεργασία με το Τμήμα Ιατρικής.
  • Να είναι επαρκώς στελεχωμένα και εξοπλισμένα για την πρώτη περίοδο λειτουργίας τους.
  • Να είναι ανοιχτά στη συνεργασία με το Πανεπιστήμιο και στο νέο παράλληλο εκπαιδευτικό ρόλο τους.

Οραματιζόμενοι το Πανεπιστημιακό Κέντρο Υγείας

Ένα λειτουργικό Πανεπιστημιακό Κέντρο Υγείας θα πρέπει:

  • Να έχει συγκεκριμένο πληθυσμό αναφοράς.
  • Να έχει ως βασική ιατρική ειδικότητα τη Γενική Οικογενειακή Ιατρική.
  • Να στηρίζει τη λειτουργία του σε μια διεπιστημονική ομάδα Υγείας.
  • Να συμβάλει στην εκπαίδευση φοιτητών και φοιτητριών των σχολών επιστημών υγείας (ιατρικής, φαρμακευτικής, οδοντιατρικής, νοσηλευτικής, επισκεπτών υγείας, κ.ά.).
  • Να συμβάλει στην ενίσχυση της έρευνας στην ΠΦΥ, με έρευνες πραγματικών δεδομένων που θα αναδεικνύουν τις ιδιαιτερότητες και ανάγκες του πληθυσμού.
  • Να έχει κεντρικό ρόλο σε ένα δίκτυο Κέντρων Υγείας της περιοχής ευθύνης του, λειτουργώντας ως κόμβος εκπαίδευσης, υποστήριξης και συντονισμού.
  • Να στηρίξει τη συνεχιζόμενη εκπαίδευση των επαγγελματιών υγείας που εργάζονται σε Κέντρα Υγείας της περιοχής.

Κανένας σήμερα δεν αμφισβητεί το ρόλο της ΠΦΥ στην πρόληψη, κυρίως πρωτογενή και δευτερογενή για την εκπαίδευση των πολιτών στην υιοθέτηση υγιεινών συμπεριφορών, αλλά και για την υποστήριξη εφαρμογής προγραμμάτων πληθυσμιακού προσυμπτωματικού ελέγχου. Έχει τονιστεί η ανάπτυξη τηλεϊατρικής, με στόχο την παρακολούθηση ασθενών σε απομακρυσμένες περιοχές, χωρίς να πρέπει να αγνοείται η ανάγκη εξ αποστάσεως φροντίδας πολιτών της διπλανής πόρτας με δυσκολίες μετακίνησης. Σημαντικότερο κενό που πρέπει να υποστηρίξουν τα Πανεπιστημιακά Κέντρα Υγείας είναι η ανάπτυξη υπηρεσιών κατ' οίκον φροντίδας, με ιδιαίτερη έμφαση στις ανάγκες υγείας ηλικιωμένων ατόμων, καθώς και στην ανακουφιστική φροντίδα και στη φροντίδα στο τέλος της ζωής.

Αντί επιλόγου

Τα Πανεπιστημιακά Κέντρα Υγείας δεν αποτελούν αυτοσκοπό. Αποτελούν όμως ένα κρίσιμο εργαλείο για την αναβάθμιση της ΠΦΥ στη χώρα μας. Δεν αρκούν από μόνα τους: χρειάζονται αλλαγές στα προγράμματα σπουδών, αύξηση των μελών ΔΕΠ στα αντικείμενα της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και της Γενικής Οικογενειακής Ιατρικής.

Η Πολιτεία έκανε ένα σημαντικό πρώτο βήμα. Οι Ιατρικές Σχολές καλούνται τώρα να ανταποκριθούν στην πρόκληση. Η επιλογή των κατάλληλων ανθρώπων, η στελέχωση με όραμα και γνώση, η δημιουργία σύγχρονων δομών που θα συνδυάζουν εκπαίδευση, έρευνα και παροχή υπηρεσιών υψηλής ποιότητας είναι το στοίχημα.

Η νέα γενιά επαγγελματιών Υγείας αξίζει να εκπαιδεύεται σε ένα περιβάλλον που αναδεικνύει την αξία της Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας με επίκεντρο τον άνθρωπο, την οικογένεια, την κοινότητα. Οι πολίτες της χώρας μας αξίζουν υψηλής ποιότητας υπηρεσίες  πρωτοβάθμιας φροντίδας υγείας που δεν εξαρτώνται από τον τόπο κατοικίας τους και την κοινωνικοοικονομική τους κατάσταση. Τα Πανεπιστημιακά Κέντρα Υγείας μπορούν να παίξουν σημαντικό ρόλο σε αυτό. Η ευκαιρία είναι μπροστά μας. Δεν πρέπει να πάει χαμένη.

 

Ενδεικτική Βιβλιογραφία

World Health Organization (1978) Declaration of Alma-Ata. International Conference on Primary Health Care, Alma-Ata, 6-12 September 1978, 1-3. https://www.who.int/publications/almaata_declaration_en.pdf?ua=1

 World Health Organization (2008). The world health report 2008: primary health care now more than ever. World Health Organization. World Health Organization. https://iris.who.int/handle/10665/43949

Kringos DS, Boerma WGW, Hutchinson A, Saltman RB, editors. Building primary care in a changing Europe [Internet]. Copenhagen (Denmark): European Observatory on Health Systems and Policies; 2015. PMID: 29035488.

Anne Simmenroth, Francesco Carelli, Odd Martin Vallersnes, Mario R Sammut, Natalia Zarbailov, Milena Cojić, Nino Kiknadze, Arabelle Rieder, Valentina Madjova, Alex Harding, Nele R Michels and Helena Karppinen for EURACT, 2020. European Education Requirements for the Undergraduate General Practice/Family Medicine Curriculum.

 

(*) Ο Εμμανουήλ Σμυρνάκης (φωτογραφία) είναι γενικός οικογενειακός ιατρός, καθηγητής Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και Ιατρικής Εκπαίδευσης στο Εργαστήριο Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας, Γενικής Ιατρικής και Έρευνας Υπηρεσιών Υγείας του Τμήματος Ιατρικής ΑΠΘ και επισκέπτης καθηγητής στην Ιατρική Σχολή του King's College London του Ηνωμένου Βασιλείου. Είναι επίσης γενικός συντονιστής Εκπαίδευσης Ειδικευόμενων Γενικής Οικογενειακής Ιατρικής Κεντρικής Μακεδονίας, μέλος της Επιτροπής Εμπειρογνώμων για την Ειδικότητα της Γενικής Οικογενειακής Ιατρικής του ΚΕΣΥ και πρόεδρος της Εταιρείας Έρευνας και Εκπαίδευσης Πρωτοβάθμιας Φροντίδας Υγείας και Κλινικών Δεξιοτήτων.

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Ο ιός Chikungunya απειλεί πλέον και την Ευρώπη
ECDC: Υψηλή μικροβιακή αντοχή σε ανθρώπους και ζώα στην Ελλάδα
Aπαραίτητοι οι εμβολιασμοί στους μεταμοσχευμένους