Η παχυσαρκία έχει αναδειχτεί τις τελευταίες δεκαετίες ως μια από τις πιο πιεστικές προκλήσεις δημόσιας υγείας. Σύμφωνα με την Παγκόσμια Ομοσπονδία Παχυσαρκίας, περισσότεροι από 890 εκατομμύρια (1 στους 8) ενήλικες ζούσαν με παχυσαρκία το 2022, ενώ ως το 2030 ο αριθμός τους θα ξεπεράσει το 1,1 δισεκατομμύριο. Από αυτούς σχεδόν 400 εκατομμύρια άνθρωποι θα έχουν σοβαρή παχυσαρκία, με ΔΜΣ άνω του 35. 

Η φαρμακοθεραπεία έχει αναδειχτεί τα τελευταία χρόνια σε βασικό πυλώνα αντιμετώπισης, με σύγχρονα όπλα τους αναστολείς GLP-1 και GIP, που αποδεδειγμένα επιτυγχάνουν σημαντική απώλεια βάρους, αντίστοιχη με αυτή του βαριατρικού χειρουργείου σε ορισμένους ασθενείς. Ωστόσο, οι παθοφυσιολογικοί που οδηγούν στην αύξηση βάρους δεν είναι ίδιοι για όλους. Η μεγάλη ετερογένειά τους βάζει στο τραπέζι την ανάγκη εξατομίκευσης της θεραπείας, με βάση τον φαινότυπο. 

Με αφορμή την σημερινή (4 Μαρτίου) Παγκόσμια Ημέρα Παχυσαρκίας, ο ειδικός παθολόγος - διαβητολόγος, επίκουρος καθηγητής Παθολογίας στο ΑΠΘ, Χάρης Κουφάκης (φωτογραφία), μιλάει στο iatronet.gr για τέσσερις βασικούς φαινότυπους παχυσαρκίας και τους αντίστοιχους θεραπευτικούς στόχους για κάθε έναν απ΄ αυτούς, όπως τους ανέλυσε σε επιστημονική γνώμη που δημοσίευσε πρόσφατα σε συνεργασία με τον αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Εταιρείας Παχυσαρκίας, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο της Πάντοβα, Luca Busetto. 

  1. "Πεινασμένος εγκέφαλος" (διαταραγμένος κορεσμός): Πρόκειται για μια διαταραχή της σηματοδότησης στο "κέντρο της πείνας" του εγκεφάλου, που βρίσκεται κυρίως στον υποθάλαμο και δέχεται σήματα από την περιφέρεια. "Αυτά τα σήματα καθορίζουν αν η ενεργειακή ομοιοστασία του οργανισμού είναι καλή ή αν χρειάζεται παραπάνω ή λιγότερη ενέργεια. Σε άτομα με παχυσαρκία αυτό πάσχει και πεινούν περισσότερο, με αποτέλεσμα την υπερκατανάλωση τροφής", εξηγεί ο κ. Κουφάκης, προσθέτοντας ότι οι προτεινόμενες θεραπείες πρέπει να δράσουν ανορεξιογόνα, ώστε να αυξήσουν το αίσθημα κορεσμού και να μειώσουν αυτό της πείνας. "Αυτές οι θεραπείες είναι κυρίως τα φάρμακα που έχουμε σήμερα στα χέρια μας, σεμαγλουτίδη και τιρζεπατίδη, που έχουν πολύ έντονη ανορεξιογόνο δράση. Ξέρουμε από μελέτες ότι μειώνουν και το αίσθημα της πείνας, αλλά και τις λεγόμενες λιγούρες (cravings)". 
  2. "Πεινασμένο έντερο" (διαταραγμένη διατήρηση κορεσμού): Ενώ έχει επέλθει ο κορεσμός, το αίσθημα της πείνας επανέρχεται γρήγορα. "Ένα κομμάτι του κορεσμού θα έρθει μέσω της αναστολής της κινητικότητας του γαστρεντερικού συστήματος. Ένα από τα ‘φρένα’ της λήψης τροφής είναι οι ορμόνες του γαστρεντερικού, οι ινκρετίνες, που καθυστερούν το άδειασμα του στομαχιού", εξηγεί ο παθολόγος και προσθέτει: "Σε κάποιους ανθρώπους φαίνεται πως αυτός ο μηχανισμός είναι διαταραγμένος και πεινάνε ξανά γρήγορα, ενώ έχουν νιώσει τον κορεσμό». Η θεραπεία εδώ είναι και πάλι οι ινκρετινικές, καθώς τόσο η σεμαγλουτίδη όσο και η τιρζεπατίδη έχουν την ικανότητα να καθυστερούν τη γαστρική κένωση. «Σε πολύ πιο σοβαρές καταστάσεις, σε πολύ αυξημένο ΔΜΣ, θα είχαν θέση εδώ και κάποια βαριατρικά χειρουργεία, τα οποία ασκούν τη δράση τους μέσω της αλλαγής της ανατομίας του γαστρεντερικού συστήματος", σημειώνει.
  3. Συναισθηματική πείνα (λήψη τροφής καθοδηγούμενη από ανταμοιβή): Η γνωστή νευροσυμπεριφορική κατάσταση που οδηγεί σε υπερφαγία, όχι για ικανοποίηση βιολογικής ανάγκης, αλλά ως απάντηση στο άγχος και άλλα συναισθήματα. Εδώ, ως θεραπεία πρώτης γραμμής συστήνεται ο συνδυασμός ναλτρεξόνης και βουπροπιόνης. "Είναι δύο ουσίες που έχουν χρησιμοποιηθεί για άλλους λόγους (για εξαρτήσεις και κατάθλιψη), αλλά έχουν και γνωστή αντιορεξιογόνο δράση. Συνδυάστηκαν και το φάρμακο έχει πάρει επίσημη ένδειξη για τη θεραπεία της παχυσαρκίας», αναφέρει ο κ.Κουφάκης. Ο συγκεκριμένος συνδυασμός συστήνεται καθώς επεμβαίνει πιο στοχευμένα στο «μονοπάτι της ανταμοιβής".
  4. Αργές καύσεις (μειωμένος μεταβολισμός): Ορισμένοι ασθενείς κάνουν τόσο χαμηλές καύσεις που στην ουσία θα πρέπει να λιμοκτονούν για να χάσουν ή να διατηρήσουν το βάρος τους. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι οι μετεμηνοπαυσιακές γυναίκες, στις οποίες ο βασικός μεταβολικός ρυθμός πέφτει πολύ χαμηλά. "Εκεί, αφενός πρέπει να βρεις έναν τρόπο να μειώσεις την πρόσληψη τροφής, και αφετέρου φάρμακα τα οποία αυξάνουν τη δαπάνη της ενέργειας", λέει ο κ. Κουφάκης, διευκρινίζοντας πως τέτοια φάρμακα δεν υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα. Μια θεραπευτική επιλογή εδώ αναμένεται τα επόμενα χρόνια με τους λεγόμενους τριπλούς αγωνιστές, οι οποίοι εκτός από το GLP-1 και το GIP θα αγωνίζονται και τη γλυκαγόνη. "Ήδη, βρίσκονται σε μελέτες φάσης III τριπλοί αγωνιστές, τους οποίους αναμένουμε μέσα στην επόμενη πενταετία".

Ανάγκη εξατομίκευσης της θεραπείας

Οι τέσσερις φαινότυποι της παχυσαρκίας βρίσκονται συχνά σε αλληλοκάλυψη, με ασθενείς να παρουσιάζουν ταυτόχρονα περισσότερους από έναν. Όπως εξηγεί ο επίκουρος καθηγητής, δεν υπάρχει κάποια εξέταση - βιοδείκτης ή απεικονιστική εξέταση που θα δείξει τον φαινότυπο. "Μπορεί κάποιος να τον διαπιστώσει με μια καλή λήψη ιστορικού, μέσω της οποίας θα αναζητήσει στους ασθενείς μοτίβα που τους οδηγούν σε αυξημένη πρόσληψη τροφής. Για παράδειγμα, αν κάποιος πει πως ξεσπάει στο φαγητό κάθε φορά που είναι στεναχωρημένος ή αγχωμένος, αυτή είναι ένδειξη συναισθηματικής πείνας. Κάποιος άλλος που θα πει ότι δεν σταματάει να πεινάει, θα στρέψει την προσοχή μας προς τον «πεινασμένο εγκέφαλο", αναφέρει.

Οι συγγραφείς της δημοσίευσης προβλέπουν τη μετάβαση σε μελλοντικά ολοκληρωμένα μοντέλα φροντίδας, τα οποία θα συνδυάζουν φαρμακολογικές παρεμβάσεις, χειρουργικές στρατηγικές, κατάλληλη διατροφή, εξατομικευμένα σχήματα φυσικής δραστηριότητας και ψηφιακές τεχνολογίες με χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης, που παρακολουθούν, προσαρμόζονται και ενισχύουν την αλλαγή συμπεριφοράς σε πραγματικό χρόνο.

"Ξέρουμε ως ένα πολύ σημαντικό πρώτο βήμα ότι όλοι οι άνθρωποι δεν ανταποκρίνονται το ίδιο ούτε στα φάρμακα ούτε στη δίαιτα ούτε στην άσκηση", επισημαίνει ο κ. Κουφάκης και καταλήγει: "Έχουμε κατανοήσει την ανάγκη για εξατομίκευση στα μεταβολικά νοσήματα και στην παχυσαρκία, ωστόσο παρότι έχουν γίνει πολλές μελέτες, δεν έχουμε φτάσει ακόμα στην εφαρμογή της στην κλινική πράξη. Θα χρειαστούμε περισσότερες μελέτες ώστε να προχωρήσουμε στην πλήρη εξατομίκευση, όπως γίνεται σε άλλες χρόνιες νόσους, όπως στον καρκίνο, όπου σου λέει ο ογκολόγος ότι ο όγκος σου εκφράζει το συγκεκριμένο γονίδιο και θα πάρεις το συγκεκριμένο φάρμακο". 

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Moderna: Πληρώνει έως 2,25 δισ. δολάρια για το εμβόλιο κορωνοϊού
Πρώτες βοήθειες στην περίπτωση ηλεκτροπληξίας
Υγεία του εγκεφάλου 2026: Η Τεχνητή Νοημοσύνη μεταμορφώνει τη Νευρολογία