Ο μεγαλύτερος κίνδυνος για έναν ασθενή που δίνει μάχη για τη ζωή του στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας ενίοτε δεν συνδέεται με τον αρχικό λόγο που τον οδήγησε εκεί, όπως ένα τροχαίο ή η καρδιακή ανεπάρκεια. Ο κίνδυνος μπορεί να είναι το ίδιο το φάρμακο που του χορηγείται για να τον σώσει. Τη σκληρή πραγματικότητα της μικροβιακής αντοχής, που δημιουργείται από την άκριτη, παρατεταμένη και συχνά λανθασμένη χρήση αντιβιοτικών, πραγματεύεται το δεύτερο επεισόδιο της σειράς ICU Podcasts της ΜΕΘ Κοζάνης.

Το ιδιαίτερα αποκαλυπτικό υλικό, που κάνει λόγο για μια επαπειλούμενη "πανδημία σε αργή κίνηση", προέρχεται από τις εργασίες ημερίδας για την πρόληψη και τον έλεγχο νοσοκομειακών λοιμώξεων, που διοργάνωσαν πρόσφατα η Επιτροπή Νοσοκομειακών Λοιμώξεων του νοσοκομείου Κοζάνης και ο ΕΟΔΥ.

Η εισήγηση της παθολόγου – λοιμωξιολόγου, ομότιμης καθηγήτριας στο ΕΚΠΑ, Ελένης Γιαμαρέλλου (φωτογραφία), αποκαλύπτει το μέγεθος του κινδύνου, αλλά και τη δυνατότητα αποτροπής του, με το λεγόμενο antibiotic stewardship, τα προγράμματα ελέγχου της χρήσης αντιβιοτικών στα νοσοκομεία. 

Ο "μικροβιακός πόλεμος" που είχε προβλέψει ο Φλέμινγκ

Ο "πατέρας" της πενικιλίνης, Αλεξάντερ Φλέμινγκ, έγινε πρωτοσέλιδο στο ΤΙΜΕ το 1944, με την θριαμβευτική επισήμανση ότι η ανακάλυψή του θα έσωζε περισσότερες ζωές από όσες θα έπαιρνε ο πόλεμος. Μόνο στη Νορμανδία έσωσε περίπου 3.000 στρατιώτες από βέβαιο θάνατο λόγω γάγγραινας. Ο ίδιος ο δημιουργός της, ωστόσο, ένα χρόνο μετά είχε προβλέψει και τον κίνδυνο. Κατά την απονομή του βραβείου Νόμπελ, προειδοποίησε πως η μη ορθή χρήση μπορεί να δημιουργήσει ανθεκτικά μικρόβια. Οκτώ δεκαετίες μετά ζούμε τον "μικροβιακό πόλεμο" που είχε προβλέψει ο Φλέμινγκ: Το 2024 σημειώθηκαν 4 εκατομμύρια θάνατοι παγκοσμίως, άμεσα συνδεδεμένοι με πολυανθεκτικά βακτήρια. 

Όπως ανέφερε η κ. Γιαμαρέλλου, το 70% των ασθενών στις ΜΕΘ λαμβάνουν αντιβιοτικά. Όμως, σε πάνω από το 50% των περιπτώσεων, αυτά χορηγούνται χωρίς επιβεβαιωμένη λοίμωξη. Ένας λόγος είναι η παρερμηνεία των συμπτωμάτων. Για παράδειγμα το 50% των πυρετών στη ΜΕΘ δεν οφείλονται σε λοιμώξεις. Μπορεί να είναι από μια εν τω βάθει φλεβοθρόμβωση από μια αντίδραση σε κάποιο άλλο φάρμακο ή απλά η φυσιολογική, φλεγμονώδης απάντηση του οργανισμού μετά από ένα μεγάλο χειρουργείο. Επίσης, το 1/3 των πνευμονιών είναι ιογενείς και εκεί τα αντιβιοτικά δεν κάνουν απολύτως τίποτα. Ως αποτέλεσμα, σε πάνω από τις μισές περιπτώσεις γίνεται λάθος είτε στην επιλογή φαρμάκου, είτε στη δοσολογία, είτε στη διάρκεια χορήγησης. 

Αυτό δεν οφείλεται σε άγνοια, αλλά στον φόβο απώλειας του ασθενή. Η νοοτροπία "δεν αλλάζεις ποτέ μια ομάδα που κερδίζει"» θέλει τη συνέχιση χορήγησης ενός βαρέος αντιβιοτικού που έφερε μια μικρή βελτίωση, ακόμα και αν οι εξετάσεις που θα βγουν μετά δείξουν ότι δεν το χρειάζεται ο ασθενής. Σε αυτό συμβάλλει και η καθυστέρηση των μικροβιολογικών αποτελεσμάτων. 

"Τόνοι χλωρίνης σε έναν ανθισμένο κήπο"

Η παρομοίωση της εντερικής χλωρίδας με έναν ανθισμένο κήπο, που ακούγεται στο podcast, παρουσιάζει με κατανοητό τρόπο τις συνέπειες του «χημικού βομβαρδισμού» του σώματος και πώς αυτός δημιουργεί το έδαφος για την ανάπτυξη πολυανθεκτικών μικροβίων. "Το έντερο είναι ένας κήπος με τα χρήσιμα φυτά της φυσιολογικής μας χλωρίδας, τους καλούς μας φρουρούς ουσιαστικά. Όταν λοιπόν ρίχνεις σε ένα αντιβιοτικό ευρέος φάσματος, είναι σαν να ρίχνεις τόνους χλωρίνης σε αυτόν τον κήπο. Σκοτώνεις το αγριόχορτο, το παθογόνο βακτήριο, αλλά σκοτώνεις και όλα τα καλά φυτά", αναφέρουν επιστήμονες και συμπληρώνουν: "Εκεί δημιουργείται αυτό που λέμε οικολογικό κενό και σε αυτό βρίσκουν ευκαιρία τα ανθεκτικά παθογόνα, τα σπάνια υπέρ-αγριόχορτα της αναλογίας, να κάνουν ‘πάρτι’. Κυριαρχούν πλήρως γιατί πλέον δεν έχουν κανένα ανταγωνισμό από την καλή χλωρίδα για χώρο ή για τροφή".

Η θλιβερή πρωτιά της Ελλάδας

Η Ελλάδα διατηρεί σταθερά τα πρωτεία σε όλη την Ευρώπη στην κατανάλωση καρβαπενεμών - των πιο βαρέων "όπλων" - μέσα στα νοσοκομεία. Στο acinetobacter baumannii, ένα εξαιρετικά επικίνδυνο νοσοκομειακο μικροβιο, η αντοχή στην Ελλάδα φτάνει το 94,6%, καθιστώντας το φάρμακο πρακτικά άχρηστο. Αντίστοιχα, στην klebsiella pneumoniae η αντοχή φτάνει στο 66,3%. 

Η χώρα μας καταγράφει πάνω από 2.000 θανάτους ετησίως, αποκλειστικά από πολυανθεκτικά gram αρνητικά βακτήρια, την ώρα που η Νορβηγία έχει 100. 

Η προσδοκία ορισμένων ότι το πρόβλημα θα λυθεί με ένα νέο φάρμακο που θα ανακαλυφθεί, ισοδυναμεί με ψευδαίσθηση. Το οπλοστάσιο είναι φτωχό, με ελάχιστα νέα αντιβιοτικά, όπως η κεφιντεροκόλη. Τα βακτήρια όμως εξελίσσονται πιο γρήγορα από τα εργαστήρια και ήδη εμφανίζονται στελέχη ανθεκτικά και σε αυτά.

Antibiotic stewardship

Οι διεπιστημονικές ομάδες για τον έλεγχο της χορήγησης αντιβιοτικών αποτελούνται από λοιμωξιολόγο, κλινικό φαρμακοποιό και νοσηλευτή ελέγχου λοιμώξεων. Δεν είναι η "αστυνομία" των αντιβιοτικών που θα απαγορεύσει, αλλά βασίζεται στη λεγόμενη handshake stewardship, τη διαχείριση με χειραψία. "Ο λοιμωξιολόγος πάει στη ΜΕΘ, συναντά τον εντατικολόγο τρεις ημέρες μετά τη συνταγογράφηση του ισχυρού αντιβιοτικού και συζητούν μαζί την κλινική εικόνα από κοντά". Έτσι η ευθύνη μοιράζεται, ο φόβος μειώνεται και ενθαρρύνεται η αποκλιμάκωση. Παράλληλα, σύγχρονα συστήματα όπως το filmarray αποκαλύπτουν σε λιγότερο από μια ώρα το μικρόβιο και τα γονίδια αντοχής του, κάτι που δεν δικαιολογεί πλέον την τυφλή θεραπεία λόγω καθυστέρησης των αποτελεσμάτων. 

Η σωστή εφαρμογή έδειξε μείωση από 44% σε 17% της θνητότητας στη ΜΕΘ στις 28 μέρες και παράλληλη μείωση των ημερών νοσηλείας, αποκλιμάκωση του κόστους και της μικροβιακής αντοχής. 

Αναστρεψιμότητα σε 3-6 μήνες

Η "πανδημία σε αργή κίνηση" μπορεί να αποτραπεί αν σταματήσουμε να ασκούμε αυτή την «πίεση επιλογής» στα βακτήρια και την υπερκατανάλωση αντιβιοτικών. Ο "κήπος" της παρομοίωσης μπορεί να ανθίσει ξανά, και μάλιστα εντυπωσιακά γρήγορα. "Τα μικρόβια ξαναγίνονται ευαίσθητα στα παλιά αντιβιοτικά μέσα σε μόλις 3-6 μήνες. Η φύση βρίσκει ξανά την ισορροπία της. Είναι εντυπωσιακό το πόσο γρήγορα μπορεί να διορθωθεί το πρόβλημα, αν απλώς σταματήσουμε να κάνουμε λάθος", σημειώνεται.

Κ. Στόκκος: Προστατεύουμε και τον επόμενο ασθενή

"Τα αντιβιοτικά είναι πολύτιμα και δεν είναι ανεξάντλητα", επισημαίνει ο διευθυντής της ΜΕΘ του νοσοκομείου Κοζάνης, Κωνσταντίνος Στόκκος (φωτογραφία), συμπυκνώνοντας το μήνυμα από την ανάλυση της κας Γαμαρέλου. "Κάθε επιλογή μας, το πότε ξεκινάμε θεραπεία, τι χορηγούμε, σε ποια δόση, για πόσο, πότε αποκλιμακώνουμε ή διακόπτουμε, επηρεάζει όχι μόνο την πορεία ενός ασθενούς, αλλά και τη μικροβιακή αντοχή που διαμορφώνουμε για το αύριο".

Το antibiotic stewardship δεν σημαίνει λιγότερη φροντίδα, σημαίνει καλύτερη φροντίδα, υπογραμμίζει ο ίδιος και καταλήγει: "Η αντιμετώπιση της μικροβιακής αντοχής είναι υπόθεση όλων μας και ίσως η πιο ουσιαστική αρχή είναι αυτή. Να μην ξεχνάμε ποτέ ότι κάθε αντιβιοτικό που διαφυλάσσουμε σωστά σήμερα μπορεί να σώσει μια ζωή αύριο".

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Βρετανοί επιστήμονες αναπτύσσουν εμβόλιο για τον 'Εμπολα που θα μπορούσε να είναι έτοιμο για δοκιμές εντός μηνών
Φορετή ρομποτική συσκευή στα γόνατα βοηθά παιδιά με SMA να σηκώνονται χωρίς βοήθεια [μελέτη]
Εθισμός στα social media: Τι πρέπει να ξέρετε