Ανάμεσα στους 46.000 Έλληνες Εβραίους της Θεσσαλονίκης, που στοιβάχτηκαν από τους Ναζί στα 19 τρένα του θανάτου μεταξύ Μαρτίου και Αυγούστου του 1943 με προορισμό τα στρατόπεδα του Ολοκαυτώματος ήταν και ένας απροσδιόριστος αριθμός ιατρών. Η μελέτη του Ιστορικού Αρχείου του Ιατρικού Συλλόγου επιχείρησε να ρίξει φως στην πιο σκοτεινή περίοδο της ιστορίας της πόλης, αναζητώντας τεκμήρια για την τύχη των ιατρών μελών του, που ήταν μέλη της Ισραηλιτικής Κοινότητας. Οι μελετητές διαπίστωσαν ένα τραγικό κενό: Η μεγάλη πλειονότητα των φακέλων των 33 εγγεγραμμένων Εβραίων μελών είχε χαθεί, για άγνωστους λόγους. Η αναφορά «Απήχθη εις Γερμανίαν, 1943» στα μητρώα, καταδεικνύει πως τουλάχιστον 14 εξ αυτών οδηγήθηκαν στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Από το περιεχόμενο των μόλις 6 φακέλων που διασώθηκαν, προκύπτουν πολύτιμα τεκμήρια, που συμπληρώνουν κενά της ιστορικής καταγραφής για μια κοινότητα που άνθισε στη Θεσσαλονίκη επί αιώνες, και εξοντώθηκε σε ποσοστό 97% στο Ολοκαύτωμα.

Ευρήματα της ιστορικής έρευνας παρουσιάστηκαν στη διάρκεια εκδήλωσης που συνδιοργάνωσαν ο Ιατρικός Σύλλογος (ΙΣΘ) και η Ισραηλιτική Κοινότητα Θεσσαλονίκης (ΙΚΘ) στο Εβραϊκό Μουσείο της πόλης με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων, ενώ υπογράφηκε μνημόνιο συνεργασίας, βάσει του οποίου θα διατεθεί αρχειακό υλικό που θα συμβάλλει στη διάσωση της ιστορικής μνήμης.

Οι 33 εγγεγραμμένοι 

Όπως ανέφερε η ιστορικός, υπεύθυνη του Ιστορικού Αρχείου του Ιατρικού Συλλόγου Θεσσαλονίκης, Μαλαματένια Κατιρλιώτου, σε σύνολο 500 ιατρών μελών του ΙΣΘ το 1937, οι 33 ανήκαν στην Ισραηλιτική Κοινότητα. Σε αυτούς συγκαταλέγονταν μέλη σημαντικών οικογενειών της πόλης, όπως ο μαιευτήρας – γυναικολόγος Λουί Μοδιάνο, ο χειρουργός, πρώτος διευθυντής του νοσοκομείου Χιρς, Ιωάννης Αλλαλούφ, ο ωτορινολαρυγγολόγος, διευθυντής ΩΡΛ στο ίδιο νοσοκομείο Λεών Κοένκα, ο παθολόγος Μωυσής Μπουρλά, ο οφθαλμολόγος Αλβέρτος Τόρες, ο μαιευτήρας – γυναικολόγος Ισαάκ Κοέν. 

Ο δερματολόγος – αφροδισιολόγος Ισαάκ Ματαράσο, ιδρυτικό μέλος του ΙΣΘ, είχε περιθάλψει τους πρώτους επιζώντες που επέστρεψαν στη Θεσσαλονίκη από το Άουσβιτς και είχε καταγράψει τις προφορικές μαρτυρίες τους. Το βιβλίο του «Κι όμως όλοι τους δεν πέθαναν», (1948), αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της καταστροφής της εβραϊκής κοινότητας της Θεσσαλονίκης κατά τη γερμανική κατοχή.

«Απήχθη εις Γερμανίαν»

Στις αιτίες διαγραφής μελών, όπως αναφέρονται στο Βιβλίο Μητρώου του Συλλόγου, ανάμεσα σε άλλες, όπως θάνατος, συνταξιοδότηση και εγγραφή σε άλλο Ιατρικό Σύλλογο, υπάρχει η κατηγορία «Απαγωγή».

Για 14 μέλη καταγράφεται η σημείωση «Απήχθη εις Γερμανίαν, 1943». Πρόκειται για τους: Ισαάκ Ματαλών, Ισαάκ Κοέν, Ισαάκ Ηλία, Ραφαήλ Αλεβή, Μεναχέμ Καζές, Μωυσή Μπουρλά, Μιχαήλ Πεσάχ, Αλβέρτο Ισραέλ, Ιωάννη Αλλαλούφ, Ιωσήφ Αμαρίλιο, Μωυς Αλγκαβά, Αλβέρτο Τόρες, Ραφαήλ Εσρατή, Γουλιέλμο Ερρέρα.

«Για κανένα από τα 14 μέλη δεν έχουμε φάκελο, επομένως η συζήτηση για το ποια είναι η τύχη τους, τουλάχιστον βασισμένη στα Αρχεία του Συλλόγου, δεν είναι δυνατό να απαντηθεί», διευκρίνισε η κ. Κατιρλιώτου.

Οι 6 διασωσμένοι φάκελοι

Σε σύνολο 33, έχουν διασωθεί μόνο 6 φάκελοι, που περιέχουν ταυτότητες μελών, καθώς και σημαντικά έγγραφα. Σε όλους οι διαγραφές αφορούν τις συνήθεις αιτίες (θάνατος, συνταξιοδότηση κ.ά.) και όχι απαγωγή. 

Μεταξύ αυτών υπάρχει ο φάκελος του μαιευτήρα – γυναικολόγου Αλβέρτου Μενασέ, ιδρυτικού μέλους του ΙΣΘ από το 1924. Από το περιεχόμενό του προκύπτει πως είχε οδηγηθεί και εκείνος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης (παρόλο που στο μητρώο δεν υπάρχει η αναφορά «Απήχθη εις Γερμανίαν») και ότι επέστρεψε σε κατάσταση πενίας.

Σε βεβαίωση του Συλλόγου, το 1946, αναφέρεται πως κατοικούσε και διατηρούσε ιατρείο στην οδό Κωνσταντινουπόλεως 37 «μέχρι της βιαίας αυτού απαγωγής υπό τον Γερμανικών Αρχών Κατοχής το 1943». Πέντε χρόνια αργότερα, το 1951, νέο έγγραφο βεβαιώνει πως μετά την επιστροφή του από την Πολωνία «ευρέθη κυριολεκτικώς ράκος και οικονομικώς κατεστραμμένος τελείως, εστερημένος πελατείας και μη έχων ούτε δε καν ιατρείον», ενώ κάνει γνωστό πως εργαζόταν στο νοσοκομείο Χιρς.  

Στον φάκελο του ιατρού Σένμπεργκ, με καταγωγή από τη Ρωσία, διασώζεται έγγραφο που αναφέρει ότι δεν ασκούσε το ιατρικό επάγγελμα το 1943 και 1944, «κατόπιν απαγορεύσεως των τέως αρχών Κατοχής, λόγω της ισραηλιτικής αυτού καταγωγής». Στο ίδιο έγγραφο αποκαλύπτεται ότι ο Γερμανός διοικητής έδωσε διαταγή στον Σύλλογο να τον διαγράψει. Παρ΄ όλα αυτά, στο Μητρώο δεν υπάρχει καταγεγραμμένη καμία πράξη, γεγονός που οδηγεί στην εκτίμηση πως ειπώθηκε ότι διεγράφη, χωρίς όμως αυτό να γίνει. 

Βεβαίωση από φάκελο ιατρού που δεν ανήκε στην Ισραηλιτική κοινότητα, φανερώνει πως μετά το Ολοκαύτωμα έμεινε ουσιαστικά χωρίς αντικείμενο, καθώς όλη η πελατεία του ιατρείου του ήταν ισραηλιτική. 

Ν.Νίτσας: Η ευθύνη της μνήμης

Μαρτυρίες και προφορικές αναφορές υποδηλώνουν ότι μέλη της ιατρικής κοινότητας της Θεσσαλονίκης συνέδραμαν Εβραίους συμπολίτες τους κατά τη διάρκεια της Κατοχής, προσφέροντας ιατρική φροντίδα και κάθε δυνατή βοήθεια κάτω από εξαιρετικά δύσκολες και επικίνδυνες συνθήκες, είπε ο πρόεδρος του ΙΣΘ, Νίκος Νίτσας, προσθέτοντας, ωστόσο, ότι τα διαθέσιμα αρχειακά τεκμήρια δεν επιτρέπουν πάντοτε την πλήρη ανασύνθεση αυτών των πρωτοβουλιών. 

Ως χαρακτηριστικό παράδειγμα ανέφερε τον δερματολόγο Παντελή Καλλινικίδη, ο οποίος αναγνωρίστηκε αργότερα ως Δίκαιος των Εθνών για τη διάσωση εβραϊκής οικογένειας της πόλης. «Οι πράξεις αυτές υπενθυμίζουν ότι ακόμη και στις πιο σκοτεινές στιγμές της ιστορίας υπήρξαν άνθρωποι που επέλεξαν την αλληλεγγύη αντί του φόβου και την ανθρωπιά αντί της αδιαφορίας», τόνισε.

Ο ίδιος χαρακτήρισε την απουσία των φακέλων των Εβραίων ιατρών ως μια σιωπηλή υπενθύμιση της βίαιης διακοπής της ζωής μιας κοινότητας που υπήρξε αναπόσπαστο τμήμα της Θεσσαλονίκης. «Στην ιστορική έρευνα, τα αρχεία μιλούν μέσα από όσα διασώζουν. Ορισμένες φορές όμως μιλούν εξίσου δυνατά μέσα από όσα λείπουν», υπογράμμισε, προσθέτοντας πως «η μνήμη δεν αφορά μόνο όσους χάθηκαν. Αφορά και όσους έχουν την ευθύνη να θυμούνται».

Δ.Σαλτιέλ: Να συμπληρωθεί η ιστορία

Στην ανάγκη διάσωσης της μνήμης, μέσω συμπλήρωσης κενών, αναφέρθηκε ο πρόεδρος της Ισραηλιτικής Κοινότητας, Δαυίδ Σαλτιέλ. παρατηρώντας πως η ιστορία των ανθρώπων που «απήχθησαν εις Γερμανίαν» παραμένει ελλιπής αν δεν συμπληρωθεί με στοιχεία για τη μετέπειτα τύχη τους. Δέχτηκε τη διαβεβαίωση του Ν.Νίτσα πως με τη συνδρομή της Κοινότητας θα συμπληρωθούν τα διαθέσιμα ιστορικά στοιχεία. 

Ο κ.Σαλτιέλ επεσήμανε τη μακραίωνη συμβολή της εβραϊκής κοινότητας στην επιστήμη και στην κοινωνική ζωή της πόλης, από την εγκατάσταση των Σεφαραδιτών Εβραίων τον 16ο αιώνα. Χαρακτηριστικά παρέθεσε την περίπτωση του Αμάτο Λουζιτάνο, ενός από τους σημαντικότερους γιατρούς της Αναγέννησης, ο οποίος εγκαταστάθηκε στη Θεσσαλονίκη για να αποφύγει την Ιερά Εξέταση. Επίσης αναφέρθηκε σε σημαντικά ιδρύματα περίθαλψης που δημιούργησαν επιφανή μέλη της κοινότητάς της, όπως το ίδρυμα απόρων ασθενών Μπικούρ Χολίμ και το νοσοκομείο Χιρς (σήμερα μέρος του συγκροτήματος του Ιπποκράτειου), που ιδρύθηκε στις αρχές του 20ού αιώνα από τον γιατρό Μωυσή Μισραχή, εγγονό του Λάζαρο Αλλατίνι και ανιψιό του γιατρού Μωυσή Αλλατίνι. 

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Συμπλήρωμα για το πόνο στις αρθρώσεις θα μπορούσε να συνδέεται με την άνοια [μελέτη]
3ο ΣΦΕΕ Summit: Τι εμποδίζει την Ευρώπη να γίνει ηγέτης στον τομέα του φαρμάκου
3o SFEE Summit: Το στοίχημα της στρατηγικής αυτονομίας για την Ευρώπη και τον κλάδο της Υγείας