Δρ. Βασιλική Καπάκη, Διεθνής Εμπειρογνώμονας Ποιότητας της Φροντίδας και Ασφάλειας των Ασθενών, vkapaki2005@gmail.com

Δρ. Παρασκευή Γιαξή, Επίκουρη Καθηγήτρια Μαιευτικής, Πανεπιστήμιο Δυτικής Αττικής,parigiaxi@gmail.com

Τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Ελλάδα, περίπου έξι στους δέκα πολίτες ηλικίας 65 ετών και άνω αναφέρουν ότι ζουν με τουλάχιστον ένα μακροχρόνιο πρόβλημα υγείας (2025), ενώ το 52% των Ευρωπαίων της ίδιας ηλικιακής ομάδας αναφέρει περιορισμούς, από ήπιους έως σοβαρούς, στις δραστηριότητές του λόγω προβλημάτων υγείας (2023). Τα στοιχεία αυτά δεν περιγράφουν απλώς το μέγεθος μιας σύγχρονης πρόκλησης για τα συστήματα υγείας. Μας υποχρεώνουν να επανεξετάσουμε τι σημαίνει ασφαλής φροντίδα.1 

Η Παγκόσμια Ημέρα Ασφάλειας των Ασθενών, στις 17 Σεπτεμβρίου 2026, είναι αφιερωμένη στην ασφαλή φροντίδα των ασθενών που ζουν με μη μεταδοτικά νοσήματα, με το μήνυμα «Safe care for life!». Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας επισημαίνει ότι τα μη μεταδοτικά νοσήματα, όπως τα καρδιαγγειακά νοσήματα, ο καρκίνος, ο διαβήτης και τα χρόνια αναπνευστικά νοσήματα, συχνά απαιτούν μακροχρόνια, συνεχή και συντονισμένη φροντίδα σε διαφορετικά περιβάλλοντα. Αυτό δημιουργεί πολλαπλά σημεία φροντίδας και μεταβάσεις στα οποία μπορεί να ανακύψουν κίνδυνοι για την ασφάλεια, από την πρόληψη και τη διάγνωση έως τη θεραπεία, τη μακροχρόνια διαχείριση και την αυτοφροντίδα.2 

Το κενό ανάμεσα στα σημεία φροντίδας

Διαχρονικά αναζητούμε την ασφάλεια εκεί όπου παρέχεται η κλινική φροντίδα. Διερευνούμε αν μια χειρουργική επέμβαση ήταν ασφαλής, αν ένα φάρμακο χορηγήθηκε σωστά, αν η διάγνωση έγινε έγκαιρα ή αν ένα σημείο φροντίδας διαθέτει ισχυρή κουλτούρα ασφάλειας. Όλα αυτά είναι θεμελιώδη. Για έναν ασθενή όμως που ζει με ένα μακροχρόνιο μη μεταδοτικό νόσημα υπάρχει ένα ακόμη, λιγότερο ορατό αλλά εξίσου κρίσιμο ερώτημα: είναι ασφαλής η μετάβαση από το ένα σημείο φροντίδας στο άλλο;

Η φροντίδα ενός ασθενούς με μακροχρόνιο μη μεταδοτικό νόσημα περιλαμβάνει συνήθως τον προσωπικό ή οικογενειακό ιατρό, ειδικούς ιατρούς, διαγνωστικές εξετάσεις, νοσηλεία και φροντίδα στο σπίτι ή στην κοινότητα. Ανάμεσα σε αυτά τα σημεία φροντίδας παρεμβάλλονται παραπομπές, μεταβάσεις, ανταλλαγή πληροφοριών και αποφάσεις που πρέπει να συνδέονται αποτελεσματικά.

Όταν οι συνδέσεις αυτές είναι αδύναμες, η φροντίδα κατακερματίζεται, με πολλαπλές συνέπειες τόσο για τον ασθενή όσο και για το σύστημα υγείας και την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών υγείας. Η απουσία ψυχολογικής ασφάλειας περιορίζει τη δυνατότητα των επαγγελματιών υγείας να εκφράζουν έγκαιρα ανησυχίες, να αναδεικνύουν κινδύνους και να αμφισβητούν αποφάσεις που ενδέχεται να επηρεάσουν την ασφάλεια του ασθενούς.3 Μετά το εξιτήριο, διάμεσο ποσοστό 50% των ενήλικων και ηλικιωμένων ασθενών παρουσίασε τουλάχιστον μία ακούσια φαρμακευτική ασυμφωνία (IQR: 39%–76%).4 Παράλληλα, ο ανεπαρκής συντονισμός, η ελλιπής επικοινωνία και ο ανεπαρκής σχεδιασμός της συνέχισης της φροντίδας μετά το εξιτήριο αναγνωρίζονται ως σημαντικοί οργανωτικοί κίνδυνοι στις μεταβάσεις της φροντίδας.5 Παράγοντες όπως η χαμηλή εγγραμματοσύνη υγείας, οι γνωστικοί και ψυχοκοινωνικοί παράγοντες και οι κοινωνικοοικονομικές συνθήκες μπορούν επίσης να δυσχεράνουν μια ασφαλή μετάβαση.5

Όταν το σύστημα δεν διατηρεί τη συνέχεια της πληροφορίας, μεταφέρει σιωπηρά μέρος της διαδικασίας του συντονισμού στον ασθενή και τους φροντιστές του. Εκείνοι καλούνται να θυμούνται εξετάσεις και θεραπείες, να μεταφέρουν αποτελέσματα και να εξηγούν επανειλημμένα το ιστορικό του. Αυτό δεν αποτελεί μόνο επιβάρυνση· μπορεί να αποτελέσει και ζήτημα ασφάλειας, ιδιαίτερα όταν οι άνθρωποι δεν διαθέτουν τον ίδιο χρόνο, τη γνώση ή την υποστήριξη για να καλύψουν τα κενά ενός κατακερματισμένου συστήματος.

Μετατόπιση της μονάδας αξιολόγησης της ασφάλειας

Μεταφέρθηκε η κρίσιμη πληροφορία με ακρίβεια και έγκαιρα; Γνώριζε ο ασθενής ποιο ήταν το επόμενο σημείο φροντίδας και ποιος επαγγελματίας υγείας είχε την ευθύνη για τη συνέχεια της φροντίδας του; Ερωτήματα όπως αυτά μετατοπίζουν τη μονάδα ανάλυσης της ασφάλειας από το «πόσο ασφαλές ήταν το σημείο φροντίδας;» στο «πόσο ασφαλής ήταν η μετάβαση από το ένα σημείο φροντίδας στο άλλο;».

Οι υφιστάμενοι δείκτες ασφάλειας παραμένουν απαραίτητοι. Τα δυσμενή συμβάντα, τα φαρμακευτικά σφάλματα, οι λοιμώξεις που σχετίζονται με τη φροντίδα υγείας, οι επανεισαγωγές και η θνητότητα αποκαλύπτουν σημαντικές διαστάσεις της ασφάλειας. Δεν αρκούν όμως για να μας δείξουν αν η ασφάλεια διατηρήθηκε κατά τη μετάβαση. Σε αυτή την περίπτωση πρέπει να αξιολογήσουμε τη συνέχεια της κρίσιμης πληροφορίας, τη σαφή ανάθεση ευθύνης, τη φαρμακευτική συμφιλίωση, την κατανόηση του επόμενου βήματος από τον ασθενή και την έγκαιρη επανεξέταση.

Η ασφάλεια της μετάβασης δεν είναι ένας ακόμη μεμονωμένος δείκτης. Απαιτεί ένα ολοκληρωμένο σύνολο δεικτών που εξετάζει αν το σύστημα είναι προετοιμασμένο, αν η κρίσιμη διαδικασία της μετάβασης εκτελείται με ασφάλεια και αν η συνέχεια της φροντίδας παράγει τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Στους δείκτες αυτούς ενδεικτικά περιλαμβάνονται η πλήρης διαβίβαση κρίσιμων πληροφοριών, η τεκμηριωμένη φαρμακευτική συμφιλίωση, η σαφής ανάθεση ευθύνης, το σχέδιο παρακολούθησης, η επιβεβαιωμένη κατανόηση του επόμενου βήματος από τον ασθενή, οι μη προγραμματισμένες επανεισαγωγές εντός 30 ημερών, η φαρμακευτική βλάβη που συνδέεται με τη μετάβαση και η αναφερόμενη από τον ασθενή εμπειρία της μετάβασης.6-12

Αν δούμε την ασφάλεια της ολοκληρωμένης φροντίδας υπό το πρίσμα των ασφαλών μεταβάσεων, προκύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: πώς πρέπει να οργανωθεί το σύστημα υγείας ώστε η ασφάλεια να διατηρείται πέρα από τα όρια κάθε σημείου φροντίδας;

Από την ασφάλεια στο σημείο φροντίδας στα Δίκτυα Ασφάλειας 

Ένα σύστημα υγείας μπορεί να διαθέτει ασφαλή σημεία φροντίδας χωρίς αυτό να εγγυάται μια ασφαλή μετάβαση από το ένα σημείο φροντίδας στο άλλο. Χρειάζεται, επομένως, να περάσουμε από μια αντίληψη της ασφάλειας που αξιολογεί κυρίως μεμονωμένα σημεία φροντίδας σε μια δικτυακή θεώρηση της ασφάλειας. Ο όρος «Δίκτυο Ασφάλειας» χρησιμοποιείται εδώ ως ένα προτεινόμενο πλαίσιο σκέψης: η ασφάλεια δεν είναι μόνο ιδιότητα των επιμέρους σημείων φροντίδας, αλλά και των μεταβάσεων μεταξύ τους.

Παραδείγματα από ευρωπαϊκά συστήματα υγείας αναδεικνύουν ότι η συνέχεια και ο συντονισμός της φροντίδας μπορούν να υποστηριχθούν μέσω θεσμικών μηχανισμών συνεργασίας. Στη Δανία, οι «Sundhedsaftaler 2024–2027» και μετέπειτα οι «Sundhedsråd» αποτελούν το γενικό θεσμικό πλαίσιο συνεργασίας μεταξύ περιφερειών, δήμων και πρωτοβάθμιας φροντίδας, με κοινές, δεσμευτικές, ως προς τη συνεργασία, στοχεύσεις και έμφαση στη συνέχεια και τον συντονισμό των μεταβάσεων.13

Στην Ολλανδία, η εισαγωγή ενιαίας χρηματοδότησης («bundled payment») για τον διαβήτη, τη Χρόνια Αποφρακτική Πνευμονοπάθεια και τη διαχείριση του καρδιαγγειακού κινδύνου συνδέθηκε με την ανάπτυξη ομάδων φροντίδας («zorggroepen») και, στην αρχική αξιολόγηση, με βελτίωση της οργάνωσης και του συντονισμού της φροντίδας. Η εμπειρία αυτή, ωστόσο, δεν αποτελεί απόδειξη ότι ένας συγκεκριμένος μηχανισμός χρηματοδότησης από μόνος του δημιουργεί ασφαλή φροντίδα· δείχνει ότι η οργανωτική αρχιτεκτονική και οι σχέσεις μεταξύ των παρόχων μπορούν να επηρεάσουν τη συνέχεια και τον συντονισμό της φροντίδας.14

Οι ασφαλείς μεταβάσεις απαιτούν τόσο κατάλληλη πληροφοριακή υποδομή όσο και ανθρώπινο συντονισμό. Η διαλειτουργικότητα των πληροφοριακών συστημάτων μπορεί να υποστηρίξει τη συνέχεια της πληροφορίας, αλλά δεν εγγυάται από μόνη της τη συνέχεια της ευθύνης. Παράλληλα, ρόλοι όπως οι συντονιστές φροντίδας και, σε συγκεκριμένα πλαίσια, οι πλοηγοί ασθενών μπορούν να λειτουργούν ως γέφυρα μεταξύ υπηρεσιών και επαγγελματιών, διευκολύνοντας τον συντονισμό των μεταβάσεων και την κατανόηση των επόμενων βημάτων από τον ίδιο τον ασθενή.

Η αξία αυτών των παρεμβάσεων δεν είναι μόνο θεωρητική. Σε μετα-ανάλυση τυχαιοποιημένων μελετών, η φαρμακευτική συμφιλίωση υπό την καθοδήγηση φαρμακοποιών συνδέθηκε με 42% (RR 0,58; 95% CI 0,49–0,67) σχετική μείωση των φαρμακευτικών ασυμφωνιών.15 Σε νεότερη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση, οι νοσηλευτικές παρεμβάσεις μεταβατικής φροντίδας συνδέθηκαν με 37% (RR 0,63; 95% CI 0,49–0,81) σχετική μείωση των επισκέψεων στα ΤΕΠ και 33% (RR 0,67; 95% CI 0,49–0,92) σχετική μείωση των επανεισαγωγών όταν η περίοδος παρακολούθησης υπερέβαινε τις 12 εβδομάδες.16 Τα αποτελέσματα αυτά υποστηρίζουν την αξία των παρεμβάσεων, αλλά δεν σημαίνουν ότι μία μόνο παρέμβαση αρκεί για να εξασφαλίσει ασφαλείς μεταβάσεις σε κάθε πλαίσιο.

Τα επόμενα βήματα για ένα ασφαλές ταξίδι φροντίδας

Για τους ασθενείς και τους φροντιστές τους, η ασφαλής μετάβαση προϋποθέτει ένα σαφές και κατανοητό σχέδιο συνέχισης της φροντίδας μετά το εξιτήριο. Για τους επαγγελματίες υγείας, απαιτεί συστηματική φαρμακευτική συμφιλίωση, αξιόπιστη διαβίβαση κρίσιμων πληροφοριών και σαφή ανάθεση ευθύνης σε κάθε μετάβαση. Για την πολιτική ηγεσία και τις διοικήσεις των οργανισμών υγείας, απαιτεί θεσμικά κατοχυρωμένους μηχανισμούς συντονισμού, κοινές διαδικασίες και σαφή λογοδοσία μεταξύ των οργανισμών.

Η πρόκληση δεν είναι απλώς να κάνουμε ασφαλέστερα τα σημεία φροντίδας. Είναι να διασφαλίσουμε ότι η ασφάλεια δεν χάνεται όταν ο ασθενής περνά από το ένα σημείο φροντίδας στο άλλο. Για τους ασθενείς που ζουν με μη μεταδοτικά νοσήματα, το ασφαλές ταξίδι φροντίδας απαιτεί συνέχεια της πληροφορίας, της ευθύνης και της φροντίδας.

Βιβλιογραφία

  1. Eurostat. People having a long-standing illness or health problem, by sex, age and labour status. Eurostat; 2026. Dataset hlth_silc_04. [cited 2026 Aug 28]. Available from: https://ec.europa.eu/eurostat/databrowser/product/page/HLTH_SILC_04
  2. World Health Organization (WHO). World Patient Safety Day 2026: Safe care for noncommunicable diseases. Geneva: WHO; 2026. [cited 2026 Aug 28]. Available from: https://www.who.int/campaigns/world-patient-safety-day/2026
  3. Montgomery A, Chalili V, Lainidi O, et al. Psychological safety and patient safety: A systematic and narrative review. PLoS One. 2025;20(4):e0322215. Published 2025 Apr 24. doi:10.1371/journal.pone.0322215
  4. Alqenae FA, Steinke D, Keers RN. Prevalence and Nature of Medication Errors and Medication-Related Harm Following Discharge from Hospital to Community Settings: A Systematic Review. Drug Saf. 2020;43(6):517-537. doi:10.1007/s40264-020-00918-3
  5. Wagenaar B, Schouten B, Ket JCF, Wagner C, Merten H. Addressing organizational risk factors and interventions during transitions of care for older patients: a systematic umbrella review. BMC Health Serv Res. 2026;26(1):530. Published 2026 Mar 9. doi:10.1186/s12913-026-14222-w
  6. Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). Readmissions and Adverse Events After Discharge. PSNet [internet]. Rockville, MD: AHRQ; updated 2024. [cited 2026 Aug 28]. Available from: https://psnet.ahrq.gov/primer/readmissions-and-adverse-events-after-discharge
  7. McDonald KM, Schultz E, Albin L, Pineda N, Lonhart J, Sundaram V, Smith-Spangler C, Brustrom J, Malcolm E, Rohn, L. and Davies, S. Care Coordination Atlas Version 4 (Prepared by Stanford University under subcontract to American Institutes for Research on Contract No. HHSA290-2010-00005I). AHRQ Publication No. 14-0037- EF. Rockville, MD: Agency for Healthcare Research and Quality.2014
  8. Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). Tool 1: Overview. Content last reviewed March 2013. Rockville, MD: AHRQ; 2013. [cited 2026 Aug 28]. Available from: https://www.ahrq.gov/patientsafety/settings/hospital/red/toolkit/redtool1.html
  9. Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). Tool 5: How To Conduct a Postdischarge Followup Phone Call. Content last reviewed March 2025. Rockville, MD: AHRQ; 2025. [cited 2026 Aug 28]. Available from: https://www.ahrq.gov/patient-safety/settings/hospital/red/toolkit/redtool5.html
  10. Jeffs L, Law MP, Straus S, Cardoso R, Lyons RF, Bell C. Defining quality outcomes for complex-care patients transitioning across the continuum using a structured panel process. BMJ Qual Saf. 2013;22(12):1014-1024. doi:10.1136/bmjqs-2012-001473
  11. Agency for Healthcare Research and Quality (AHRQ). Medication Reconciliation. PSNet. Rockville, MD: AHRQ; updated 2024. [cited 2026 Aug 28]. Available from: https://psnet.ahrq.gov/primer/medication-reconciliation
  12. Scott J, Heavey E, Waring J, De Brún A, Dawson P. Implementing a survey for patients to provide safety experience feedback following a care transition: a feasibility study. BMC Health Serv Res. 2019;19(1):613. Published 2019 Aug 30. doi:10.1186/s12913-019-4447-9
  13. Danish Health Authority. Sundhedsaftaler 2024–2027. Copenhagen: Danish Health Authority; 2024
  14. de Bakker DH, Struijs JN, Baan CB, et al. Early results from adoption of bundled payment for diabetes care in the Netherlands show improvement in care coordination. Health Aff (Millwood). 2012;31(2):426-433. doi:10.1377/hlthaff.2011.0912
  15. Cheema E, Alhomoud FK, Kinsara ASA, et al. The impact of pharmacists-led medicines reconciliation on healthcare outcomes in secondary care: A systematic review and meta-analysis of randomized controlled trials. PLoS One. 2018;13(3):e0193510. Published 2018 Mar 28. doi:10.1371/journal.pone.0193510
  16. Sakashita C, Endo E, Ota E, Oku H. Effectiveness of nurse-led transitional care interventions for adult patients discharged from acute care hospitals: a systematic review and meta-analysis. BMC Nurs. 2025;24(1):379. Published 2025 Apr 7. doi:10.1186/s12912-025-03040-w
Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Γνωριμία με τα Ρευματικά Νοσήματα, σε πόλεις της Ελλάδας: Η «ΡευΜΑζήν» στην Κέρκυρα
Συμβουλές για δρομείς κάθε είδους
Καρκίνος παγκρέατος: Νέα εξέταση αίματος εντοπίζει τη νόσο νωρίς