Ο όρος "Νόσος Χ" καθιερώθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας το 2018 για να περιγράψει μια άγνωστη, μελλοντική πανδημική απειλή. Ο SARS-CoV-2 που προκάλεσε την πανδημία COVID-19 μόλις έναν χρόνο αργότερα, χαρακτηρίστηκε ως «η πρώτη Νόσος Χ». Σήμερα ο όρος παραμένει ενεργός, για να δηλώσει την επαγρύπνηση και προετοιμασία της ανθρωπότητας απέναντι στον επόμενο πανδημικό κίνδυνο. 

"Δεν χρειάζεται να κοιτάζουμε μόνο στο μέλλον. Πολλές από τις πιθανές επόμενες προκλήσεις βρίσκονται ήδη ανάμεσά μας", επισημαίνει ο αναπληρωτής καθηγητής Ιατρικής Βιοπαθολογίας - Μικροβιολογίας στο ΑΠΘ, Γιώργος Μελέτης (φωτογραφία). Σε διάλεξή του στο 4o Διεθνές Συνέδριο: "Η νόσος Χ του μέλλοντος: ιοί, βακτήρια ή μύκητες", που διοργάνωσαν στην Αλεξανδρούπολη το Μεσογειακό Ινστιτούτο Μελέτης & Εκπαίδευσης στην Πρόληψη & Αντιμετώπιση των Λοιμώξεων και η Κυπριακή Εταιρεία Κλινικής Μικροβιολογίας & Λοιμώξεων, διευκρίνισε πως η επόμενη, απρόβλεπτη απειλή από την πλευρά της ιολογίας, μπορεί να μην είναι τελείως άγνωστη. Θα μπορούσε θα προκύψει:

  • από έναν γνωστό ιό που αλλάζει γεωγραφική κατανομή ή αποκτά νέα επιδημιολογική δυναμική, 
  • από μια ζωονόσο που βρίσκει την ευκαιρία να περάσει πιο αποτελεσματικά στον άνθρωπο, 
  • ή και να είναι ένας εντελώς νέος ιός. 

Ο κ. Μελέτης αναφέρθηκε σε ιούς που μας απασχολούν σήμερα ή βρίσκονται «προ των πυλών», εξήγησε γιατί οι περισσότεροι δεν συνιστούν απειλή, ενώ επικέντρωσε σε δύο «φαβορί» (κορωνοϊοί, ιός γρίπης) και ένα «αουτσάιντερ» (Nipah), που συνδυάζουν τα χαρακτηριστικά μιας πιθανής επόμενης «Νόσου Χ».

Πέντε κριτήρια επικινδυνότητας

Ένας ιός πρέπει να πληροί πέντε βασικά χαρακτηριστικά προκειμένου να έχει τη δυνατότητα να απειλήσει με πανδημία:

  • Να κάνει αερογενή μετάδοση μέσω του αναπνευστικού.
  • Να έχει γενετικό υλικό RNA, που μέσα από τις πολλές μεταλλάξεις θα του επιτρέπουν προσαρμογή και ανθεκτικότητα.
  • Να υπάρχει σε ένα βαθμό ασυμπτωματική μετάδοση, ώστε να μεταδίδεται αθόρυβα πριν γίνει αντιληπτός.
  • Να μην υπάρχει συλλογική ανοσία με προϋπάρχοντα αντισώματα που θα τον αντιμετωπίσουν.
  • Να έχει μια σχετική ισορροπία, μεταξύ θνητότητας και μετάδοσης: αρκετά υψηλή θνητότητα ώστε να πιέσει τα συστήματα υγείας, αλλά και αρκετά χαμηλή ώστε ο ιός να συνεχίσει να κυκλοφορεί.

Ποιοι και γιατί δεν μπορούν να είναι "Νόσος Χ"

Αιμορραγικός πυρετός Κριμαίας - Κονγκό: Τον Ιούνιο του 2025 ένας 70χρονος κτηνοτρόφος στη Λάρισα μολύνθηκε από τσίμπημα τσιμπουριού και απεβίωσε, ενώ νόσησε και γιατρός που ήρθε σε επαφή με τον ασθενή. Η μόλυνση γίνεται με τσίμπημα από τσιμπούρι (κρότωνα) ή έκθεση σε αίμα και άλλα σωματικά υγρά μολυσμένου ζώου ή ασθενούς. Δεν είναι «Νόσος Χ» γιατί δεν μεταδίδεται αερογενώς.

Χανταϊός: Ήρθε στο προσκήνιο τον περασμένο Μάιο, όταν προκάλεσε 3 θανάτους σε κρουαζιερόπλοιο και επιχειρήσεις εκκένωσης, διακομιδής ασθενών και καραντίνας, μεταξύ αυτών και ενός 70χρονου ομογενή που παρέμεινε για 40 μέρες στο "Αττικό". Η βασική οδός μετάδοσης είναι η εισπνοή μολυσμένων εκκριμάτων τρωκτικών. Δεν είναι "Νόσος Χ" γιατί δεν μεταδίδεται από άνθρωπο σε άνθρωπο, εκτός από το στέλεχος Andes, όπου όμως απαιτείται στενή και παρατεταμένη επαφή. 

Έμπολα: Επιδημία που εξελίσσεται ραγδαία στην Αφρική, με περισσότερα από 10.000 επιβεβαιωμένα περιστατικά, πάνω από 4.800 θανάτους και θνητότητα στο 48,1%. Δεν είναι «Νόσος X», αφενός επειδή δεν μεταδίδεται αερογενώς και αφετέρου επειδή έχει πάρα πολύ υψηλή θνητότητα. 

Ιός Δυτικού Νείλου: Ρεκόρ κρουσμάτων φέτος στην Ελλάδα και στην Ευρώπη. Μεταδίδεται σε άγρια πτηνά μέσω κουνουπιών του γένους Culex, με τους ανθρώπους και τα ιπποειδή να αποτελούν τελικούς ξενιστές. Δεν είναι "Νόσος Χ" επειδή δεν μεταδίδεται αερογενώς και επειδή η σοβαρή συμπτωματολογία αφορά κυρίως σε ομάδες υψηλού κινδύνου.

Ιός Usutu: Παρόμοιος με τον ιό του Δυτικού Νείλου, εντοπίστηκε για πρώτη φορά στην Νότια Αφρική το 1959, αλλά πλέον κυκλοφορεί στην Ευρώπη με σημαντικές εξάρσεις, καθώς και στη Μέση Ανατολή. Δεν είναι "Νόσος Χ" για τους ίδιους λόγους.

Τσικουνγκούνια, Δάγγειος, Ζίκα: Ιοί που μεταφέρονται με κουνούπια του γένους Aedes ("τίγρης"). Το είδος Aedes aegypti έχει εντοπιστεί στην Κύπρο και στη νήσο Μαδέρα, ενώ το Aedes albopictus έχει εγκατασταθεί σε όλη τη Νότια Ευρώπη. Αρκετές ακόμη και αυτόχθονες περιπτώσεις λοιμώξεων αναφέρονται τα τελευταία χρόνια σε ευρωπαϊκές χώρες. Δεν απασχολούν σήμερα ως δυνητική "Νόσος Χ", καθώς δεν μεταδίδονται αερογενώς.

Ποιοι πληρούν τα κριτήρια για "Νόσο Χ"

Όπως αναφέρει ο κ. Μελέτης, τις περισσότερες πιθανότητες πανδημικής απειλής συγκεντρώνουν ορισμένες οικογένειες ιών, τα μέλη των οποίων έχουν τη δυνατότητα να μεταλλάσσονται γρήγορα και να μεταπηδούν από τα ζώα στους ανθρώπους, διατηρώντας συγχρόνως τα πέντε προαναφερόμενα χαρακτηριστικά. 

Κορωνοϊοί: Το έχουν επιχειρήσει ήδη, με τον πρώτο SARS το 2002-2003, με τον MERS το 2012 και το έχουν καταφέρει με τον SARS-CoV-2 από το 2019. 

Οι κορωνοϊοί έχουν ένα εξαιρετικά μεγάλο μόριο RNA, το οποίο είναι σχετικά ασταθές, με μεγάλο αριθμό γονιδίων, διακοπτόμενο μηχανισμό αντιγραφής και άρα, συχνές μεταλλάξεις και ανασυνδυασμούς, ενώ έχουν και μια πολύ σημαντική επίπτωση στα ζώα. "Ένας νέος, διαφορετικός κορωνοϊός από άγρια ζώα - οι νυχτερίδες είναι, ένας πολύ καλός υποψήφιος - θα μπορούσε να εμφανίσει εντελώς νέα χαρακτηριστικά", σημείωσε.

Ορθομυξοϊοί (ιοί γρίπης): "Εδώ έχουμε γενετικό υλικό σε τμήματα και δύο σημαντικά φαινόμενα: Το φαινόμενο της αντιγονικής εκτροπής, που αφορά μικρές αλλαγές στην αλληλουχία αμινοξέων αιμοσυγκολλητίνης ή νευραμινιδάσης, αλλά και το φαινόμενο της αντιγονικής μεταβολής, που αφορά αντικατάσταση ολόκληρου τμήματος γενετικού υλικού και εμφάνιση εντελώς νέων πρωτεϊνών αιμοσυγκολλητίνης ή νευραμινιδάσης", ανέφερε, προσθέτοντας πως ένα νέο στέλεχος της γρίπης, όπως π.χ. μια μετάλλαξη της γρίπης των πτηνών Η5Ν1, που θα αποκτούσε τη δυνατότητα να μεταδίδεται εύκολα και γρήγορα μεταξύ των ανθρώπων, θα μπορούσε να δώσει μια νέα πανδημία. 

Παραμυξοϊοί (Nipah): Το "αουτσάιντερ" είναι επίσης RNA ιός, που προκαλεί στον άνθρωπο αναπνευστική νόσο και εγκεφαλίτιδα, με ταχεία εξέλιξη και θνητότητα αυτή τη στιγμή από 40 έως 76%. Έχει δώσει ήδη, επιδημίες εγκεφαλίτιδας στην Νοτιοανατολική Ασία, που αφορούν κυρίως αγόρια κάτω των 15 ετών, τα οποία σκαρφαλώνουν σε δέντρα και έρχονται σε επαφή με νυχτερίδες ή τα εκκρίματά τους.

"Αν ένας τέτοιος ιός μεταλλαχθεί ώστε να μεταδίδεται εύκολα μέσω του αέρα, και όχι μόνο, δηλαδή, μέσω στενής επαφής, η απειλή τελικά θα είναι πάρα πολύ σημαντική", υπογράμμισε.

Τρία σημεία προσοχής

Οι εξελίξεις στην ιολογία είναι συχνά εντελώς απρόβλεπτες, επεσήμανε ο αναπληρωτής καθηγητής, προσθέτοντας πως η επιστήμη, έχοντας διδαχτεί από μαθήματα του παρελθόντος, θα μπορούσε να προετοιμαστεί για τη "Νόσο Χ", με: 

  • Ευέλικτες διαδικασίες για τη δημιουργία νέων εμβολίων σε πολύ μικρότερο χρονικό διάστημα.
  • Σχεδιασμό νέων διαγνωστικών τεστ ταχείας ανίχνευσης ακόμα και με τη δυνατότητα ανίχνευσης νέων ιών.
  • Συνέχιση της παγκόσμιας επιτήρησης, με ενίσχυση των δικτύων που παρακολουθούν την ενδεχόμενη μετάδοση ιών από διάφορα ζώα στον άνθρωπο, καθώς εκεί εντοπίζεται η μεγαλύτερη πιθανότητα εμφάνισης της επόμενης απειλής.

Ειδήσεις υγείας σήμερα
"Ο κόσμος των κλινικών μελετών": Πρωτοβουλία της Pfizer Hellas για ενημέρωση ασθενών και κοινού για τις κλινικές μελέτες
Ο FDA επανεξετάζει την ποιότητα του βρεφικού γάλακτος
Επιστημονική Διημερίδα: Γυναικολογικές νεοπλασίες και νεοπλασίες ουροποιητικού και μαστού