Κυριάκος Αλουμανής MD, PhD,

Ενδοκρινολόγος,

Sr Medical Advisor Φαρμασέρβ-Λίλλυ

Συνδέουμε συνήθως τον εγκέφαλο με τις σκέψεις μας ή με τα όνειρά μας. Ελάχιστοι όμως γνωρίζουν ότι το ίδιο όργανο ρυθμίζει σιωπηλά την πείνα, τη λήψη τροφής και, τελικά, το βάρος μας. Γιατί λοιπόν κάποιοι δυσκολεύονται τόσο πολύ να χάσουν βάρος, ακόμα κι όταν προσπαθούν με συνέπεια; Η απάντηση δεν βρίσκεται στη «θέληση» — βρίσκεται σε εγκεφαλικά κυκλώματα που λειτουργούν εκτός της συνειδητής μας αντίληψης.

Δεν υπάρχει ένα, αλλά τρία είδη πείνας

Για χρόνια, η πείνα θεωρούνταν μια απλή αίσθηση: αδειάζει το στομάχι, τρώμε. Μια πρόσφατη επιστημονική ανασκόπηση δείχνει όμως ότι πρόκειται στην πραγματικότητα για τρεις διαφορετικούς μηχανισμούς.

Η ομοιοστατική πείνα είναι το «θερμιδόμετρο» του οργανισμού: όταν τα αποθέματα ενέργειας μειώνονται, ο εγκέφαλος μάς ωθεί να φάμε.

Η ηδονική πείνα εμφανίζεται ακόμη κι όταν δεν υπάρχει πραγματική ανάγκη — είναι η επιθυμία για ένα συγκεκριμένο φαγητό, συνήθως πλούσιο σε λιπαρά και ευαπορρόφητους υδατάνθρακες, λόγω απόλαυσης ή συνήθειας. Η αφθονία τροφής στη σύγχρονη ζωή έχει ενισχύσει αυτόν τον μηχανισμό σε βάρος του πρώτου.

Η μικροβιακή πείνα, τέλος, σχετίζεται με τα δισεκατομμύρια βακτήρια του εντέρου μας, που φαίνεται πως επικοινωνούν, μέσω χημικών ουσιών, με τον εγκέφαλο και επηρεάζουν το τι και πόσο επιθυμούμε να φάμε.

Το πρακτικό συμπέρασμα είναι σημαντικό: όταν ένα άτομο με παχυσαρκία «τρώει περισσότερο απ' όσο χρειάζεται», αυτό συχνά δεν είναι ζήτημα αυτοελέγχου. 

Ο εγκέφαλος στο τιμόνι

Στο κέντρο αυτού του συστήματος βρίσκεται ο υποθάλαμος. Εκεί συνυπάρχουν δύο αντίπαλες ομάδες νευρώνων: η μία ενεργοποιεί την πείνα και μας ωθεί να αναζητήσουμε τροφή, ενώ η άλλη προάγει τον κορεσμό. Η ισορροπία ανάμεσά τους καθορίζει, σε μεγάλο βαθμό, την καθημερινή μας σχέση με το φαγητό.

Αυτόν τον «διάλογο» τροφοδοτούν ορμόνες όπως η γκρελίνη - γνωστή και ως «ορμόνη της πείνας» - που στέλνει στον εγκέφαλο το μήνυμα «ώρα να φας», και η λεπτίνη, που κάνει το αντίθετο, ενημερώνοντας τον εγκέφαλο για τα αποθέματα ενέργειας του σώματος. Σε άτομα με παχυσαρκία, ο εγκέφαλος συχνά δυσκολεύεται να «διαβάσει» σωστά αυτό το σήμα κορεσμού. Σημαντικό ρόλο παίζουν επίσης οι εντερικές ορμόνες GLP-1 και GIP, που ενισχύουν το αίσθημα κορεσμού μετά το γεύμα.

Μια χρήσιμη εικόνα είναι αυτή του θερμοστάτη: όπως ένα κλιματιστικό διατηρεί σταθερή τη θερμοκρασία ενός δωματίου, έτσι κι αυτό το δίκτυο προσπαθεί να διατηρήσει το βάρος μας γύρω από ένα «σημείο αναφοράς». Σε πολλούς ανθρώπους με παχυσαρκία, όμως, αυτό το σημείο έχει μετατοπιστεί ψηλότερα - και το σώμα «υπερασπίζεται» ενεργά το υψηλότερο βάρος, κάνοντας δύσκολη την απώλειά του μόνο με δίαιτα.

Μια χρόνια νόσος, όχι επιλογή

Το σύγχρονο περιβάλλον διαφέρει ριζικά από εκείνο μέσα στο οποίο διαμορφώθηκαν αυτά τα κυκλώματα. Η άφθονη, πυκνή σε θερμίδες τροφή ενεργοποιεί συνεχώς τα κυκλώματα ανταμοιβής του εγκεφάλου, ενώ το χρόνιο στρες, ο κακός ύπνος και η καθιστική ζωή επιβαρύνουν ακόμα περισσότερο αυτή την ισορροπία.

Γι' αυτό οι σύγχρονες επιστημονικές οδηγίες αναγνωρίζουν πλέον την παχυσαρκία ως χρόνια, υποτροπιάζουσα νόσο — όχι ως ζήτημα προσωπικής επιλογής ή αδυναμίας χαρακτήρα. Μάλιστα, η ίδια η παχυσαρκία τείνει να διαιωνίζει ένα βιολογικό φαύλο κύκλο: όσο αυξάνεται το βάρος, τόσο διαταράσσονται περισσότερο τα ορμονικά σήματα κορεσμού, κάτι που δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο τη διαχείρισή του.

Νέα εργαλεία από την επιστήμη

Η κατανόηση αυτών των μηχανισμών οδήγησε στην ανάπτυξη θεραπειών που μιμούνται τη δράση των φυσικών ορμονών GLP-1 και GIP, ενισχύοντας το αίσθημα κορεσμού με πιο παρατεταμένο και ελεγχόμενο τρόπο. Οι θεραπείες αυτές δεν αντικαθιστούν τη θέληση του ασθενούς - βοηθούν να αποκατασταθεί μια ισορροπία που το σύγχρονο περιβάλλον έχει διαταράξει.

Παράλληλα, ο καλός ύπνος, η διαχείριση του στρες, η τακτική σωματική δραστηριότητα και η ποιότητα της διατροφής επηρεάζουν άμεσα τα επίπεδα γκρελίνης, λεπτίνης και των εντερικών ορμονών.

Η κατανόηση του πώς λειτουργεί πραγματικά ο εγκέφαλός μας οφείλει να απαλλάξει τους ανθρώπους με παχυσαρκία από το βάρος της ενοχής. Δεν πρόκειται για έλλειψη πειθαρχίας, αλλά για μια βιολογική πραγματικότητα που σήμερα μπορεί να αντιμετωπιστεί με επιστημονικά τεκμηριωμένα εργαλεία. Ο στόχος δεν είναι να «παλέψουμε» ενάντια στον εγκέφαλό μας, αλλά να μάθουμε τους τρόπους που θα υποβαθμίσουμε τους μηχανισμούς άμυνάς του.

Πηγή: A. Fasano, «The Physiology of Hunger», New England Journal of Medicine 2025;392:372-381.

 * Με την υποστήριξη της Φαρμασέρβ-Λίλλυ

Ειδήσεις υγείας σήμερα
ECDC: Η Ελλάδα μεταξύ των εννέα χωρών που θα συμμετάσχουν πρώτες στη νέα πλατφόρμα επιτήρησης Δημόσιας Υγείας
Novo Nordisk: Προσφέρει 200 εκατομμύρια δολάρια στο Παγκόσμιο Ίδρυμα για τον Διαβήτη
Γιαννάκος: Εκτός κινδύνου παιδιά και ενήλικοι που εισέπνευσαν αναθυμιάσεις σε πισίνα σχολείου