To κάπνισμα δεν πρέπει πλέον να προσεγγίζεται απλώς ως μια κακή συνήθεια ή μια επιλογή lifestyle, αλλά ως μια συστηματική, παιδιατρική νόσος.

Τα παραπάνω αναφέρει, μεταξύ άλλων, η Παρασκευή Κατσαούνου (φωτογραφία), καθηγήτρια Πνευμονολογίας Ιατρικής Σχολής ΕΚΠΑ και γενική γραμματέας της Ελληνικής Πνευμονολογικής Εταιρείας σε συνέντευξη στο Ενημερωτικό Δελτίο του ΕΟΔΥ. Παρατίθεται το πλήρες κείμενο της συνέντευξης.

Στον δρόμο, στις πλατείες, στις παρέες των νέων, η εικόνα εφήβων που κρατούν ηλεκτρονικά τσιγάρα γίνεται ολοένα πιο συνηθισμένη. Η διάδοση των προϊόντων αυτών μεταξύ των εφήβων γεννά εύλογα ερωτήματα και ανησυχίες στους γονείς: Τι κάνει τα προϊόντα αυτά τόσο ελκυστικά; Πώς επηρεάζει η νικοτίνη τον αναπτυσσόμενο εγκέφαλο και πότε η δοκιμή γίνεται εξάρτηση; Στα ερωτήματα αυτά απαντά η κ. Παρασκευή Κατσαούνου, Καθηγήτρια Πνευμονολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ, φωτίζοντας τους μηχανισμούς της εξάρτησης από τη νικοτίνη και εξηγώντας γιατί η εφηβεία αποτελεί μια ιδιαίτερα ευάλωτη περίοδο.

Γιατί η εξάρτηση από τη νικοτίνη χαρακτηρίζεται παιδιατρική νόσος;

Η έναρξη του καπνίσματος και η χρήση προϊόντων νικοτίνης (όπως το παραδοσιακό τσιγάρο, τα ηλεκτρονικά και τα θερμαινόμενα τσιγάρα) αποτελεί μία από τις μεγαλύτερες προκλήσεις για τη δημόσια υγεία παγκοσμίως. Σύμφωνα με τα επιστημονικά δεδομένα το κάπνισμα δεν πρέπει πλέον να προσεγγίζεται απλώς ως μια κακή συνήθεια ή μια επιλογή lifestyle, αλλά ως μια συστηματική, παιδιατρική νόσος. Η διαπίστωση αυτή βασίζεται στο γεγονός ότι η συντριπτική πλειονότητα των καπνιστών παγκοσμίως (το 88% έως την ηλικία των 18 ετών και το 99% έως την ηλικία των 26 ετών) αναπτύσσει τη συγκεκριμένη εξάρτηση κατά τη διάρκεια της νεαρής τους ηλικίας. Η εφηβεία αποτελεί το κρίσιμο παράθυρο ευάλωτότητας, όπου οι κοινωνικές πιέσεις συναντούν έναν εγκέφαλο που βρίσκεται ακόμη υπό διαμόρφωση.

Τι οδηγεί έναν έφηβο να δοκιμάσει; Πόσο καθοριστικό είναι το παράδειγμα της παρέας και της οικογένειας;

Οι έφηβοι οδηγούνται στο κάπνισμα μέσω ενός συμπλέγματος παραγόντων. Η εφηβική επαναστατικότητα, η περιέργεια, η επιθυμία για κοινωνική αποδοχή και η αναζήτηση του καινούργιου αποτελούν τα πρώτα ερεθίσματα. Ωστόσο, οι δύο ισχυρότεροι προγνωστικοί παράγοντες για την εγκατάσταση της εξάρτησης είναι η ύπαρξη φίλων καπνιστών και γονέων καπνιστών. Η πίεση της παρέας λειτουργεί ως καταλύτης.

Πώς επηρεάζουν τους νέους τα αρώματα και η προβολή των νέων προϊόντων ως προϊόντων μειωμένου κινδύνου;

Η καπνοβιομηχανία χρησιμοποιεί διαχρονικά εξαιρετικά ελκυστικά μοντέλα προώθησης. Ιστορικά, με τα slim τσιγάρα, στόχευε νεαρές γυναίκες καλλιεργώντας τον μύθο του ελέγχου του σωματικού βάρους. Σήμερα, με τα ηλεκτρονικά τσιγάρα και τα προϊόντα που προβάλλονται ως «μειωμένου κινδύνου», μετατοπίζει το προφίλ της παρουσιάζοντας τον εαυτό της ως μέρος της «λύσης». Η θεωρία της «μειωμένης βλάβης» και τα αρώματα λειτουργούν παραπλανητικά για τους νέους, καθιστώντας τα προϊόντα αυτά ελκυστικά. Στην πραγματικότητα, η χρήση ηλεκτρονικού τσιγάρου από μη καπνιστές εφήβους αυξάνει δραματικά την πιθανότητα μετάβασης στο συμβατικό τσιγάρο μέσα στον επόμενο χρόνο, λειτουργώντας ως «πύλη εισόδου» στον εθισμό.

Πόσο εθιστική είναι η νικοτίνη;

Η νικοτίνη είναι μια από τις πιο εθιστικές ουσίες παρουσιάζοντας δείκτη εξάρτησης που ξεπερνά το αλκοόλ, τις αμφεταμίνες και την κάνναβη, και πλησιάζοντας τη σωματική και ψυχολογική εξάρτηση της κοκαΐνης και της ηρωίνης. Μάλιστα, η πιθανότητα εθισμού μετά από εφάπαξ χρήση ανέρχεται στο 32% για τη νικοτίνη, έναντι 23% για την ηρωίνη και 17% για την κοκαΐνη.

Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν εισπνέεται η νικοτίνη και πώς εγκαθίσταται η εξάρτηση;

Ο μηχανισμός του εθισμού βασίζεται στη Θεωρία της Ανταμοιβής. Όταν η νικοτίνη εισπνέεται, φτάνει γρήγορα στον εγκέφαλο και συνδέεται με τους νικοτινικούς υποδοχείς ακετυλοχολίνης α4β2. Οι υποδοχείς αυτοί έχουν οκτώ φορές μεγαλύτερη συγγένεια με τη νικοτίνη από ό,τι με τον φυσικό τους νευροδιαβιβαστή, την ακετυλοχολίνη. Μόλις τρεις εισπνοές αρκούν για να καταληφθεί το 75% των υποδοχέων αυτών, ενώ ένα ολόκληρο τσιγάρο επιφέρει πλήρη κορεσμό (99%).

Η σύνδεση αυτή έχει ως αποτέλεσμα την άμεση έκκριση ντοπαμίνης προσφέροντας ένα τεχνητό συναίσθημα ευχαρίστησης, χαλάρωσης και ανταμοιβής. Με τη χρόνια χρήση, ο εγκέφαλος προσαρμόζεται: οι υποδοχείς απευαισθητοποιούνται και παράλληλα αυξάνονται σε αριθμό. Αυτό σημαίνει ότι οι μικρές εκκρίσεις ντοπαμίνης από τις καθημερινές, υγιείς δραστηριότητες (όπως το φαγητό ή η κοινωνική συναναστροφή) δεν επαρκούν πλέον για να νιώσει ο έφηβος φυσιολογικά. Η νικοτίνη έχει πλέον υποκλέψει το σύστημα ελέγχου, και ο χρήστης καπνίζει πλέον όχι για να νιώσει ευχαρίστηση, αλλά για να αποφύγει τα δυσφορικά συμπτώματα της στέρησης (άγχος, ευερεθιστότητα, αϋπνία, αδυναμία συγκέντρωσης, craving).

Γιατί ο εφηβικός εγκέφαλος είναι περισσότερο ευάλωτος στη νικοτίνη;

Η έκθεση στη νικοτίνη κατά την εφηβεία είναι εξαιρετικά πιο επικίνδυνη από ό,τι στην ενήλικη ζωή. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος συνεχίζει να αναπτύσσεται και να ωριμάζει μέχρι τα 20-25 έτη. Γύρω στην ηλικία των 11-12 ετών, ξεκινά μια υγιής διαδικασία που ονομάζεται «κλάδεμα» των εγκεφαλικών συνδέσεων. Αυτή η διαδικασία απομακρύνει τα άχρηστα κυκλώματα, επιτρέποντας την ταχύτερη επεξεργασία πληροφοριών και χτίζοντας νευρωνικές συνδέσεις που είναι απαραίτητες για τη λήψη ώριμων αποφάσεων στην ενήλικη ζωή.

Κατά τη διάρκεια αυτής της φάσης, αναπτύσσεται πρώτα η περιοχή η οποία επεξεργάζεται τα συναισθήματα και τις παρορμήσεις, ενώ ο πρόσθιος μετωπιαίος φλοιός, που είναι υπεύθυνος για τη λογική και τον έλεγχο των αναστολών, ωριμάζει τελευταίος. Όπως χαρακτηριστικά αναφέρεται, το μυαλό του εφήβου μοιάζει με ένα αυτοκίνητο που είναι πλήρως λειτουργικό, αλλά δεν έχει φρένα.

Η εισαγωγή της νικοτίνης σε αυτό το ευαίσθητο στάδιο προκαλεί μόνιμες νευροπλαστικές αλλαγές. Πειράματα σε ζώα δείχνουν ότι τα έφηβα άτομα καταναλώνουν πολύ μεγαλύτερες ποσότητες νικοτίνης σε σχέση με τα ενήλικα, ανεπτυγμένα άτομα. Η πρόωρη έκθεση στη νικοτίνη καθιστά τα εγκεφαλικά κυκλώματα πολύ πιο ευάλωτα στις ανταμοιβές και άλλων εξαρτησιογόνων ουσιών στο μέλλον.

Επιπλέον, επειδή επηρεάζονται άμεσα οι περιοχές που ελέγχουν την κρίση, η νικοτίνη υποσκάπτει την ίδια την ελεύθερη βούληση του εφήβου.

Πολλοί πιστεύουν ότι το κάπνισμα τους βοηθά να αντιμετωπίσουν το άγχος. Τι ισχύει;

Η εξάρτηση από τη νικοτίνη είναι μια πραγματική, βιολογική ασθένεια που ριζώνει νωρίς. Καταρρίπτοντας τον μύθο ότι το κάπνισμα μειώνει το στρες (στην πραγματικότητα οι μελέτες δείχνουν ότι η διακοπή για 6 μήνες μειώνει κατακόρυφα το αντιλαμβανόμενο στρες, ενώ το κάπνισμα απλώς ανακουφίζει προσωρινά το στερητικό άγχος που το ίδιο προκάλεσε), γίνεται σαφές ότι οι έφηβοι παγιδεύονται σε έναν φαύλο κύκλο.

Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε τους εφήβους να διακόψουν το κάπνισμα και να προστατεύσουμε όσους δεν έχουν ξεκινήσει;

Οι έφηβοι καπνιστές δε χρειάζονται κηρύγματα, ενοχοποίηση ή κατηγορίες. Χρειάζονται εξειδικευμένη, επιστημονική υποστήριξη. Η επένδυση στην πρόληψη και στη σωστή ενημέρωση για τα οφέλη της διακοπής αποτελεί το μοναδικό αποτελεσματικό όπλο για να προστατευθεί η υγεία και η ελεύθερη βούληση της επόμενης γενιάς.

Ειδήσεις υγείας σήμερα
BNP: Βιοδείκτης με ενεργή συμβολή στην παθογένεση και στην εξέλιξη των καρδιαγγειακών παθήσεων
Πάγκρεας: Πώς καθαρίζει από το λίπος και βελτιώνεται ο έλεγχος του σακχάρου [Μελέτη]
Η Μαριάντζελα Οικονομοπούλου country lead Greece στη UCB