Έξι στους δέκα νοσηλευτές σε Τμήματα Ογκολογίας παρουσιάζουν μέτρια ως υψηλά επίπεδα κόπωσης συμπόνοιας, λόγω της παρατεταμένης συναισθηματικής εμπλοκής τους με τους ασθενείς που φροντίζουν. Σχεδόν οι μισοί αναφέρουν συναισθηματική εξάντληση όταν έχουν τελειώσει τη βάρδια τους, τέσσερις στους δέκα αναφέρουν μειωμένη ικανότητα ενσυναίσθησης απέναντι στους ασθενείς, ενώ ένας στους τρεις εμφανίζει αυξημένο άγχος και συμπτώματα κατάθλιψης. 

Η επαγγελματική κόπωση (burnout) και η κόπωση συμπόνοιας (compassion fatigue) είναι δύο καταστάσεις που επηρεάζουν τόσο την ψυχική υγεία των νοσηλευτών όσο και την ποιότητα φροντίδας των ασθενών, ενώ δεν αφήνουν ανεπηρέαστο το ίδιο το σύστημα υγείας, επισημαίνει η νοσηλεύτρια στο Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Λάρισας και υποψήφια διδάκτορας του Τμήματος Ιατρικής του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας, Ελένη Τσιάρα (φωτογραφία).

Από το βήμα του συνεδρίου «Ιχνηλατώντας τις εξελίξεις της ογκολογίας» εξήγησε για ποιους λόγους η ανάπτυξη ανθεκτικότητας αποτελεί τον βασικό παράγοντα προστασίας και βιωσιμότητας του επαγγέλματος του νοσηλευτή, αλλά και προϋπόθεση για ένα βιώσιμο και ποιοτικό σύστημα υγείας.

"Η κλινική πραγματικότητα είναι ότι οι νοσηλευτές ογκολογίας αντιμετωπίζουν καθημερινά παρατεταμένη συναισθηματική εμπλοκή με τους ασθενείς, αυξημένα επίπεδα επαγγελματικού στρες, συχνή έκθεση στον πόνο, στην υποτροπή και το θάνατο, χρονική και οργανωτική πίεση στο εργασιακό τους περιβάλλον και επαναλαμβανόμενη έκθεση σε ηθικά διλήμματα", ανέφερε. Αυτά οδηγούν:

  • Σε burnout. Ο νοσηλευτής έχει αίσθημα απόλυτης κόπωσης, έλλειψη ενέργειας και αδυναμία να ανταποκριθεί στις επαγγελματικές τους απαιτήσεις. Επίσης, εμφανίζει συχνά αποστασιοποίηση - κυνισμό και αρνητική στάση απέναντι στην εργασία, στους συναδέλφους και τους ασθενείς, αλλά και μειωμένη επαγγελματική αποτελεσματικότητα, με ένα γενικό αίσθημα ανικανότητας.
  • Σε κόπωση συμπόνοιας, το κόστος του να νοιάζεσαι. Μια κατάσταση βαθιάς συναισθηματικής, σωματικής και ψυχικής εξάντλησης, που πλήττει περισσότερο αυτούς που ασχολούνται με ογκολογικά παραστατικά και άτομα που εκτίθενται συνεχώς στο τραύμα, τον πόνο ή την αγωνία των άλλων, οδηγώντας τα σε μειωμένη ενσυναίσθηση και απάθεια. Το άτομο νιώθει άδειο και ανίκανο να προσφέρει περαιτέρω συναισθηματική υποστήριξη και όλο αυτό το τραύμα των άλλων μεταφέρεται σε αυτόν που φροντίζει. 

Αιτίες και επιπτώσεις

Το burnout σχετίζεται κυρίως με χρόνιες εργασιακές και οργανωτικές πιέσεις, ενώ η κόπωση από συμπόνια προκύπτει από τη συνεχή συναισθηματική έκθεση στο χρόνο και την απώλεια των ασθενών. Όπως παρατήρησε η κ. Τσιάρα, και οι δύο καταστάσεις παρουσιάζουν σημαντική επικάλυψη στους νοσηλευτές ογκολογίας, λόγω ταυτόχρονης έκθεσης στον πόνο των ασθενών και στις εργασιακές πιέσεις.

Εκτός από τον φόρτο εργασίας και την έκθεση στον πόνο, παράγοντες που συμβάλλουν μπορεί να είναι ψυχολογικοί, ηθικά διλήμματα, συναισθηματική εμπλοκή με τους ασθενείς και τους συνοδούς τους, οργανωτικά θέματα, απουσία υποστήριξης από τη διοίκηση και περιορισμένοι πόροι, ειδικά ανθρώπινοι.

Οι επιπτώσεις επαγγελματικής κόπωσης δεν περιορίζονται στους νοσηλευτές με άγχος, συναισθηματική εξάντληση, κατάθλιψη, μειωμένη διάθεση και επαγγελματική απογοήτευση. "Έχει να κάνει και με τους ασθενείς οι οποίοι έχουν μειωμένη προϊόντα φροντίδας, δυστυχώς αυξημένα λάθη και αυξημένα επίπεδα άγχους και δυσαρέσκειας", ανέφερε, προσθέτοντας πως αλώβητο δεν βγαίνει και το σύστημα Υγείας: "αυξημένες αποχωρήσεις προσωπικού - βλέπουμε συχνά τα τελευταία χρόνια οι νοσηλευτές να φεύγουν για να γίνουν σχολικοί νοσηλευτές ή εγκαταλείπουν την Ελλάδα και πηγαίνουν στο εξωτερικό - μειωμένη αποδοτικότητα και γενικά επιβάρυνση της συνολικής ποιότητας των υπηρεσιών Υγείας". 

Συναισθηματική ανθεκτικότητα

Το «κλειδί» για την αποφυγή αυτών των ολέθριων συναισθηματικών καταστάσεων, όπως είπε η ομιλήτρια, είναι η συναισθηματική ανθεκτικότητα. «Αυτό όμως δεν είναι ένα έμφυτο χαρακτηριστικό που το έχουμε όλοι μας και μπορούμε κάποια στιγμή να το βγάλουμε στην επιφάνεια», διευκρίνισε. Είναι μια δυναμική διαδικασία η οποία αναπτύσσεται μέσα σταδιακά μέσα από 3 βασικούς άξονες: 

  • Δεξιότητες: Αποτελεσματική επικοινωνία τόσο με τους ασθενείς όσο και με τις οικογένειές τους, ενσυναίσθηση και διαχείριση δύσκολων καταστάσεων, όπως είναι αυτές της Ογκολογίας.
  • Ικανότητα: Προσαρμογή, συναισθηματική αυτορρύθμιση και ικανότητα λήψης αποφάσεων στις απαιτητικές κλινικές συνθήκες, όπως είναι αυτές με τους ασθενείς με καρκίνο. 
  • Γνώσεις: Αυτές συσσωρεύονται είτε με την εμπειρία σε ένα Τμήμα Ογκολογίας, είτε με τη συνεχιζόμενη εκπαίδευση και επιτρέπουν στον νοσηλευτή να διαχειριστεί αποτελεσματικά τις καθημερινές προκλήσεις της ογκολογικής φροντίδας. 

Τη διαδρομή αυτή συνθέτουν μια σειρά από πρακτικά βήματα, που σχετίζονται με την καλλιέργεια θετικής οπτικής, δηλαδή την αναγνώριση και αναπλαισίωση αρνητικών σκέψεων, τη συνεπή διαχείριση του στρες μέσα από την ανάπτυξη στρατηγικών αντιμετώπισης, συνεχή προσωπική εξάσκηση μέσα από την εμπειρία και αυτογνωσία. Σημαντικό ρόλο παίζει ακόμη και η συμμετοχή σε ομάδες στα κοινωνικά δίκτυα, που δίνουν το αίσθημα της ασφάλειας, μέσω του ανήκειν, μειώνουν την απομόνωση και είναι χώροι όπου ο κάθε νοσηλευτής μπορεί να εκφράσει τα συναισθήματά του και να αποφορτιστεί.

Σε ομαδικό επίπεδο, η καλλιέργεια της ανθεκτικότητας αφορά μια υποστηρικτική ομάδα συναδέλφων και κλινική εποπτεία ενός προϊσταμένου που νοιάζεται και στηρίζει. Επίσης, επαρκής στελέχωση των Τμημάτων, εκπαιδευτικά προγράμματα και μια υποστηρικητική ηγεσία σε επίπεδο διοίκησης. 

"Οι πρώτοι που αγκαλιάζουμε τον συνοδό"

"Θα ήταν ιδανικό σε κάθε Τμήμα να υπάρχει ένας ψυχολόγος που θα μπορούσαμε σε καθημερινή βάση να πάμε και να πούμε αυτό που βιώνουμε, γιατί πολύ συχνά μέσα σε ένα ογκολογικό Τμήμα βιώνουμε το θάνατο και είμαστε οι πρώτοι άνθρωποι που όταν πεθαίνει ένας ασθενής, εμείς πηγαίνουμε και αγκαλιάζουμε το συνοδό του", υπογράμμισε η κ. Τσιάρα, η οποία αναφέρθηκε σε μελέτες που καταδεικνύουν τη συσχέτιση της υψηλότερης ανθεκτικότητας και της διοικητικής υποστήριξης με τη χαμηλότερη επαγγελματική εξουθένωση. 

"Δεν μπορούμε να φροντίσουμε αποτελεσματικά τους ασθενείς μας, εάν δεν φροντίσουμε πρώτα τους επαγγελματίες που τους φροντίζουν. Η ενίσχυση της ανθεκτικότητας και της υποστήριξης των νοσηλευτών αποτελεί βασική προϋπόθεση για βιώσιμα και ποιοτικά συστήματα Υγείας", κατέληξε.

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Αλλάζει η ανάγκη για πρωτεΐνη όσο μεγαλώνουμε;
ΕΟΔΥ: Τρία κρούσματα λεπτοσπείρωσης στη Ζάκυνθο - Ένας νεκρός
Πόσο επηρεάζει η ηλικία τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου