"Αυτό το φάρμακο μπορεί να σου φέρει πονοκέφαλο". Η φράση του γιατρού δημιουργεί ή εντείνει την υπάρχουσα καχυποψία του ασθενή απέναντι στη θεραπεία που πρόκειται να λάβει. Ένα μεγάλο ποσοστό ασθενών αισθάνεται τον πονοκέφαλο, ακόμη κι ανάμεσα σ΄ αυτούς που στο πλαίσιο μιας κλινικής μελέτης δεν πήραν το πραγματικό φάρμακο, αλλά το εικονικό. Είναι το λεγόμενο nocebo effect, η αρνητική προσδοκία απέναντι στη θεραπεία, το αποτέλεσμα της οποίας (nocebo response) καταγράφεται σε πολύ σημαντικά ποσοστά στις μελέτες. Το φαινόμενο βρίσκεται στον αντίποδα του placebo effect, της θετικής προσδοκίας απέναντι στη θεραπεία, η οποία απαντά με ανακούφιση ακόμα και μετά τη λήψη εικονικού φαρμάκου.

"Κάθε θεραπευτική παρέμβαση στηρίζεται στη θετική προσδοκία", επισήμανε ο καθηγητής Νευρολογίας, στην Α' Πανεπιστημιακή Νευρολογική Κλινική του ΕΚΠΑ, στο Αιγινήτειο νοσοκομείο, Δήμος Δημήτριος Μητσικώστας (φωτογραφία), μιλώντας στο 15ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αλγολογίας που διοργανώνει στην Κατερίνη η Ελληνική Εταιρεία Αλγολογίας. Στην εναρκτήρια διάλεξη, με τίτλο "Nocebo και πόνος: Η σκοτεινή πλευρά της προσδοκίας", εξήγησε τη νευροβιολογία πίσω από το φαινόμενο, παρέθεσε τα δεδομένα μεγάλων μελετών, ενώ αναφέρθηκε στην περίοδο της πανδημίας, που αποτέλεσε, όπως είπε χαρακτηριστικά, τη "χαρά του nocebo". 

Κέντρα ανταμοιβής και καψυποψίας

Παρόλο που η επίδραση της θετικής προσδοκίας στο θεραπευτικό αποτέλεσμα είναι γνωστή χιλιάδες χρόνια, άρχισε να γίνεται περισσότερο κατανοητή και να μελετάται συστηματικά μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο. "Φανταστείτε έναν χειρουργό, που έχει ένα 20χρονο παιδί με ένα πόδι και του λέει ‘θα το καταφέρουμε, θα το χειρουργήσουμε, θα περπατήσεις’. Και έναν άλλο χειρουργό που λέει ‘θα κάνουμε ό,τι μπορούμε, αλλά θα είναι δύσκολα’. Η έκβαση των ασθενών ήταν διαφορετική, από την αντιμετώπιση που είχαν από την πρώτη στιγμή", παρατήρησε ο κ. Μητσικώστας.

Αναφέρθηκε στον επικλινή πυρήνα, το "κέντρο ανταμοιβής" του εγκεφάλου, και από την άλλη πλευρά σε ένα άλλο σύστημα νευρώνων που ο ίδιος αποκαλεί "αστυνομικό σύστημα", το οποίο σχετίζεται με την ασφάλεια και την καχυποψία. Σε κάποιους ανθρώπους υπερτερεί το ένα σύστημα και είναι οι θετικές προσωπικότητες, σε άλλους το δεύτερο, και έχουν αμφιβολία για το αν το θεραπευτικό μέσο που θα λάβουν θα τους ωφελήσει ή θα τους βλάψει. Οι πρώτοι βλέπουν φάρμακο, οι δεύτεροι φαρμάκι.

Ενδεικτικά πειράματα 

Η αρνητική προσδοκία απέναντι σε μια θεραπεία, φαρμακευτική ή μη, ταπεινώνει σε μεγάλο βαθμό τη θεραπευτική της δύναμη, δημιουργεί ανεπιθύμητες δράσεις και τελικά μειώνει πάρα πολύ τη συμμόρφωση των ασθενών, υπογράμμισε ο καθηγητής Νευρολογίας και παρέθεσε τα ευρήματα πειραμάτων.

Σε δύο ασθενείς με οξύ πόνο χορηγήθηκε, αντίστοιχα, μορφίνη και εικονική μορφίνη. Αυτός που πήρε την πραγματική είχε 85% ανακούφιση, ο δεύτερος που πήρε την εικονική είχε 40%. Το θεραπευτικό όφελος εξαφανίστηκε όταν και στους δύο χορηγήθηκαν αναστολείς μορφίνης, γεγονός που δείχνει τον ρόλο που παίζουν στο placebo τα ενδογενή οπιοειδή. 

Σε άλλο ζευγάρι ασθενών, στους οποίους τοποθετήθηκε μανόμετρο με την ίδια ρύθμιση, η αίσθηση του πόνου ήταν μεγαλύτερη σε αυτόν που ο γιατρός είχε ψιθυρίσει στο αυτί "θα σου το φουσκώσω λίγο, μπορεί να πονέσεις". 

Σε τρεις ομάδες ασθενών με ημικρανία δόθηκε η ίδια αναλογία πραγματικού και εικονικού φαρμάκου, όμως η κάθε μία είχε διαφορετική ενημέρωση για το τι θα έπαιρνε: Στην πρώτη ειπώθηκε ότι θα πάρει εικονικό φάρμακο, στη δεύτερη ότι μπορεί να πάρει εικονικό ή ένα ειδικό ημικρανικό, στην τρίτη ότι θα πάρει το ειδικό φάρμακο. Παρόλο που η αναλογία ήταν ίδια στις τρεις ομάδες, η πρώτη είχε πολύ μικρότερη ανταπόκριση στη θεραπεία, νομίζοντας πως όλα τα μέλη της είχαν πάρει εικονικό. "Η προσδοκία έχει να κάνει με την υποκειμενική αντίληψη του πόνου", παρατήρησε ο κ. Μητσικώστας.

Το 5% σταματάει τη θεραπεία

Κλινικές μελέτες έχουν καταδείξει ότι 1 στους 20 ασθενείς που παίρνουν εικονικό φάρμακο σταματάει τη θεραπεία λόγω των ανεπιθύμητων δράσεων. Στις συμπτωματικές θεραπείες το ποσοστό είναι μικρότερο, της τάξης του 1%, και ανεβαίνει στις χρόνιες παθήσεις, ενώ η διαφοροποίηση είναι επίσης σημαντική μεταξύ ειδικών και γενικών θεραπειών. 

Όπως προκύπτει από τις επιστημονικές έρευνες, όσο πιο αποτελεσματικό είναι ένα φάρμακο, τόσο περισσότερο είναι και το placebo, καθώς ανεβαίνει η θετική προσδοκία. Αντίστροφα, στο nocebo, όσο περισσότερες ανεπιθύμητες δράσεις έχει το πραγματικό φάρμακο τόσο περισσότερες έχει και το εικονικό. 

Πανδημία: "η χαρά του Nocebo"

Η περίοδος της πανδημίας COVID-19 συνοδεύτηκε από την αύξηση του φαινομένου της αρνητικής προσδοκίας απέναντι σε θεραπείες και κυρίως απέναντι στο εμβόλιο. Ο κ. Μητσικώστας έκανε λόγο για τη "χαρά του nocebo" και αναφέρθηκε σε μελέτη με 1.300 επαγγελματίες Υγείας, η οποία κατέδειξε πως όσοι είχαν αυξημένο σκορ προδιάθεσης για nocebo ήταν ανάμεσα σε αυτούς που δεν έκαναν το εμβόλιο, ή ανέφεραν ανεπιθύμητες δράσεις από το εμβόλιο και γενικά αντιμετώπισαν με καχυποψία την πανδημία. 

"Πήραμε τις πρωτογενείς μελέτες του εμβολίου και διαπιστώσαμε ότι ήταν πολύ ψηλά τα ποσοστά αυτών που πήραν το ψεύτικο εμβόλιο και παρουσίασαν ανεπιθύμητη δράση", σημείωσε, κι έκανε λόγο για "nocebo πανδημία". 

Στο πλαίσιο διατριβής, αξιολογήθηκε μια ομάδα ατόμων με πονοκέφαλο σε τρεις περιόδους της πανδημίας (στην οξεία φάση, στην υποχώρηση και στο τέλος της) και διαπιστώθηκε ότι ο φόβος θανάτου ήταν άρρηκτα συνδεδεμένος με την καχυποψία απέναντι σε οποιαδήποτε θεραπευτική παρέμβαση.

Τι μπορούν να κάνουν οι γιατροί 

Ο καθηγητής Νευρολογίας εκτίμησε πως η αρνητική προσδοκία στην κλινική πράξη μπορεί να είναι διπλάσια από αυτή που καταγράφεται στις μελέτες, με δεδομένο ότι όσοι είναι καχύποπτοι απέναντι σε νέες θεραπείες σπάνια συμμετέχουν σε κλινικές μελέτες. 

Συμβούλεψε τους γιατρούς να μιλούν στους ασθενείς για το nocebo, να εξηγούν ότι είναι μια καταγεγραμμένη φυσιολογική λειτουργία, η οποία στους ίδιους ίσως να είναι λίγο πιο έντονη. "Όσο το καταλαβαίνουν, τόσο πιο σταθερά αντιδρούν", σημείωσε, τονίζοντας και τη σημασία της εξωλεκτικής συμπεριφοράς των επαγγελματιών Υγείας. Ένας μικρός μορφασμός του γιατρού, ή και του φαρμακοποιού που θα εκτελέσει τη συνταγή, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά. 

"Όσο πιο πολύ, ως γιατροί, μειώνουμε την καχυποψία και αυξάνουμε την προσδοκία, τόσο πιο καλοί γιατροί γινόμαστε, τόσο πιο πολύ βοηθάμε τον ασθενή μας", κατέληξε.

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Όταν ένα εγκαταλελειμμένο παιδί συναντά έναν μοναχικό παππού
Vichy Laboratoires & Spetsathlon 2026: Η απόλυτη προστασία συναντά τις κορυφαίες επιδόσεις!
Νέα θεραπευτική προσέγγιση βελτιώνει την επιβίωση σε επιθετικό λέμφωμα