Περίπου το 33% του κινδύνου για καρκινογένεση οφείλεται σε γενετικούς παράγοντες. Μελέτες έχουν καταδείξει ότι το 30% ως 45% των καρκίνων αποδίδεται σε τροποποιήσιμους παράγοντες τρόπου ζωής και περιβάλλοντος. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας αποδίδει περίπου το 20% σε περιβαλλοντικούς κινδύνους (ρύπανση αέρα, χημικά, ακτινοβολία, εργασία), ενώ 4 στους 10 καρκίνους θεωρείται σήμερα ότι μπορούν να προληφθούν.

Ο διευθυντής και πρόεδρος του ΔΣ του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, καθηγητής του ΑΠΘ, Δημοσθένης Σαρηγιάννης έχει στο ενεργητικό του πλούσιο ερευνητικό έργο με διεθνείς συνεργασίες για το εκθεσίωμα (exposome), το σύνολο της έκθεσης του ανθρώπου σε παράγοντες έξω από αυτόν, από τη σύλληψη μέχρι το τέλος της ζωής του. Ο ίδιος χαρακτηρίζει το εκθεσίωμα ως το συμπλήρωμα του γονιδιώματος.

Σε ομιλία του κατά τη διάρκεια του συνεδρίου "Ογκολογία: Από την Ογκογένεση έως τη Θεραπεία", που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη, ανέλυσε τον ρόλο περιβαλλοντικών, φυσικών, χημικών, βιολογικών, διατροφικών και κοινωνικών παραγόντων στην ανάπτυξη παθογενειών. Εξήγησε τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να μετρηθεί η έκθεση σε αυτούς τους παράγοντες, ανοίγοντας το δρόμο στη λήψη μέτρων, σε μια προσέγγιση πρόληψης ακριβείας, ειδικά στο πεδίο της Ογκολογίας.

Τρεις τομείς εκθεσιώματος

Οι τομείς του εκθεσιώματος είναι τρεις και βρίσκονται σε μια δυναμική αλληλεπίδραση: 

  • Γενικό εξωτερικό εκθεσίωμα: ρύπανση αέρα, κλίμα, αστικός ιστός, δομημένο και πράσινο περιβάλλον, στρες κ.ά.
  • Ειδικό εξωτερικό εκθεσίωμα: Καπνός, αλκοόλ, διατροφή, επαγγελματικά καρκινογόνα, λοιμώξεις, ακτινοβολία, φάρμακα, τρόπος ζωής.
  • Εσωτερικό εκθεσίωμα: Μεταβολισμός και φλεγμονή, οξειδωτικό στρες, μικροβίωμα εντέρου, ορμόνες και επιγενετικές αλλαγές.

Η ρύπανση του εξωτερικού αέρα και τα αιωρούμενα σωματίδια αποτελούν επιβεβαιωμένο παράγοντα καρκινογένεσης. Το 7% ως 19% του παγκόσμιου καρκίνου αποδίδεται σε τοξικές περιβαλλοντικές εκθέσεις, ενώ μελέτη που δημοσιεύτηκε στο Nature το 2023 κατέδειξε ότι ο κίνδυνος EGFR θετικού καρκίνου του πνεύμονα αυξάνεται κατά 63% με έκθεση σε αυξημένα PM 2,5. 

Σε ό,τι αφορά τα χημικά, λιγότερα από 20.000, σε σύνολο άνω του 1 εκατομμυρίου χημικών που χρησιμοποιούνται σήμερα έχουν αξιολογηθεί για καρκινογόνο δράση. 

"Υπογραφές" και "κοκτέιλ" έκθεσης

Εκτός από την χημική ανάλυση με λήψη περιβαλλοντικών δειγμάτων, η σύγχρονη τεχνολογία δίνει στους επιστήμονες μια πλειάδα εργαλείων για τη μέτρηση του βαθμού έκθεσης του πληθυσμού σε διάφορους παράγοντες: "Έξυπνα" ρολόγια και άλλοι φορητοί ή σταθεροί αισθητήρες συλλέγουν και μεταδίδουν μια σειρά από δεδομένα, τα οποία μοντελοποιούνται με κατάλληλες εφαρμογές και με τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης συνθέτουν το συνολικό κοκτέιλ της έκθεσης. Με τη χρήση ειδικών εργαλείων ο συνδυαστικός και αθροιστικός κίνδυνος ιεραρχείται, και η κατάληξη είναι ένα σκορ πολλαπλών εκθέσεων. Αυτό ορίζει και τον στόχο πρόληψης για τον πληθυσμό ή για κάθε άτομο μεμονωμένο, μέσω της λήψης κατάλληλων μέτρων μείωσης της έκθεσης στους παράγοντες κινδύνου. 

Τα ευρήματα του πενταετούς ερευνητικού έργου URBANOME, με την ενεργή συμμετοχή εθελοντών πολιτών, που μέτρησε το αστικό εκθεσίωμα σε Θεσσαλονίκη, Αθήνα και άλλες 7 ευρωπαϊκές πόλεις, είναι ενδεικτικά: 

  • Ο μέτριος περιορισμός της κυκλοφορίας κατά 10% μειώνει τον θόρυβο αιχμής κατά 28% και την έκθεση σε σωματίδια κατά 22%. 
  • Μια αστική παρέμβαση «πράσινης» κινητικότητας μαζί με πρασίνισμα επιστρέφει από 57 ως 143 ευρώ για κάθε 1 ευρώ επένδυσης και αποφέρει ως και 14.000 ευρώ καθαρό όφελος ανά κάτοικο, ενώ παράλληλα δημιουργεί θέσεις εργασίας και μειώνει τις εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα. 
  • Η αύξηση της σωματικής δραστηριότητας συμβάλλει, μεταξύ άλλων, στην αύξηση του ύπνου REM που συνδέεται με την υγεία του εγκεφάλου και τη μείωση του κινδύνου νευροεκφυλιστικών νοσημάτων.

Εφαρμογή στην κλινική πρακτική

Ο μηχανισμός που εμπλέκει το εκθεσίωμα στην ανάπτυξη καρκίνου του πνεύμονα εξηγεί την εμφάνισή του σε μη καπνιστές. "Το ιστορικό έκθεσης κάποιου σε αιωρούμενα σωματίδια PM 2,5 με το πλαίσιο EGFR βελτιώνει την εκτίμηση κινδύνου εκεί όπου το κάπνισμα αποτυγχάνει και στηρίζει για παράδειγμα τη στοχευμένη αξονική χαμηλής δόσης", σημείωσε ο κ. Σαρηγιάννης. 

Στον καρκίνο του παγκρέατος, βιοτράπεζες εκθεσιώματος, σήματα ηλεκτρονικού φακέλου και Τεχνητή Νοημοσύνη εντοπίζουν άτομα υψηλού κινδύνου για έναν συνήθως όψιμα διαγνωσμένο καρκίνο, άρα οδηγούν σε σήματα πρώιμης ανίχνευσης.

Στον καρκίνο του μαστού, η έκθεση σε ενδοκρινικούς διαταράκτες προσθέτει έναν τροποποιήσιμο άξονα στον γενετικό και αναπαραγωγικό κίνδυνο. 

"Η πρόληψη ακριβείας είναι ο πυλώνας που λείπει από την ογκολογία ακριβείας", επισήμανε ο πρόεδρος του ΕΙΕ. Χαρακτήρισε το εκθεσίωμα ως "το χαμένο μισό" σε σχέση με τους παράγοντες που επηρεάζουν την καρκινογένεση. Υπογράμμισε ότι οι μηχανισμοί είναι πραγματικοί και πως ο κίνδυνος είναι συνθετικός και μετρήσιμος. "Πάμε σε ένα νέο είδος πολιτικών, από πολιτικές απλά καθαρού αέρα σε ατομική επιτήρηση, ανάλογα με τον κίνδυνο. Θεωρώ ότι η πρόληψη ακριβείας είναι κάτι που πρέπει να χτίσουμε όλοι μαζί: οι κλινικοί, οι ερευνητές στα εργαστήρια και βεβαίως αυτοί που παίρνουν αποφάσεις σε επίπεδο πολιτικής, έχοντας την κατάλληλη γνώση για να τις πάρουν", κατέληξε.

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Οι κρυφές επιπτώσεις του HPV: Πώς τα κονδυλώματα επηρεάζουν τη στύση
Νέα διεθνής διάκριση για τη δρ Θάλεια Πετροπούλου, Διευθύντρια Xειρουργό του Metropolitan General
Νέο ψηφιακό εργαλείο του Δήμου Αθηναίων με όλες τις δωρεάν κοινωνικές υπηρεσίες