Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινιτικότητας (ΔΕΠΥ) αναγνωρίζεται ευρέως ως μια νευροαναπτυξιακή διαταραχή που επηρεάζει την προσοχή, την οργάνωση, τη ρύθμιση της συμπεριφοράς και του συναισθήματος και τις εκτελεστικές λειτυργίες. Ωστόσο, πίσω από τα πρωτογενή συμπτώματα της απροσεξίας, της υπερκινητικότητας και της παρορμητικότητας, κρύβεται μια εξίσου σοβαρή αλλά συχνά παραμελημένη διάσταση: η βαθιά και διαρκής διάβρωση της αυτοεκτίμησης. Τα άτομα με ΔΕΠΥ βιώνουν, καθ' όλη τη διάρκεια της ζωής τους, μια συστηματική αναντιστοιχία ανάμεσα στην προσπάθεια που καταβάλλουν και στο τελικό αποτέλεσμα. Αυτή η συνεχής απόκλιση τροφοδοτεί μια χρόνια αίσθηση αποτυχίας.

Ο κύκλος της αρνητικής ανατροφοδότησης από την παιδική ηλικία

Το πλήγμα στην αυτοεκτίμηση ξεκινά από πολύ νωρίς. Τα παιδιά με ΔΕΠΥ δυσκολεύονται να ανταποκριθούν στις παραδοσιακές απαιτήσεις του σχολικού και οικογενειακού περιβάλλοντος, οι οποίες απαιτούν παρατεταμένη εστίαση, οργάνωση και συναισθηματικό έλεγχο. Σύμφωνα με εκτιμήσεις της παιδοψυχιατρικής βιβλιογραφίας, ένα παιδί με ΔΕΠΥ μπορεί να λάβει έως την ηλικία των 10 ετών έως και 20.000 περισσότερα αρνητικά σχόλια σε σύγκριση με τους νευροτυπικούς συνομηλίκους του.

Επειδή τα ελλείμματα στις εκτελεστικές λειτουργίες συχνά παρερμηνεύονται από το περιβάλλον ως ηθικά ελαττώματα, όπως η τεμπελιά, η αδιαφορία ή η ανυπακοή, το παιδί εισπράττει διαρκώς το μήνυμα ότι «δεν προσπαθεί αρκετά» ή ότι «είναι προβληματικό». Με την πάροδο του χρόνου, η συνεχής αυτή αρνητική ανατροφοδότηση, εσωτερικεύεται. Το παιδί παύει να θεωρεί ότι η αποτυχία οφείλεται σε μια συγκεκριμένη δυσκολία διαχείρισης του χρόνου ή της προσοχής και αρχίζει να την αποδίδει σε μια εγγενή δική του ανεπάρκεια. Αυτός ο μηχανισμός οδηγεί στη λεγόμενη «μαθημένη αβοηθησία», κατά την οποία το άτομο παραιτείται προκαταβολικά από την προσπάθεια, θεωρώντας την αποτυχία δεδομένη.

Ψυχολογικοί μηχανισμοί στην ενηλικίωση: Από την επίκριση στην ντροπή

Στους ενήλικες, η σχέση μεταξύ της ΔΕΠΥ και της χαμηλής αυτοεκτίμησης παραμένει ιδιαίτερα ισχυρή. Σε μία συστηματική ανασκόπηση της βιβλιογραφίας, οι Cook και συνεργάτες (2014) διαπίστωσαν ότι οι ενήλικες με ΔΕΠΥ αναφέρουν σταθερά χαμηλότερα επίπεδα αυτοεκτίμησης και αυτοπεποίθησης σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό, ακόμη και όταν διαθέτουν υψηλές νοητικές ικανότητες ή επαγγελματικά προσόντα.

Επιπλέον, η χρόνια αίσθηση αποτυχίας ενισχύεται από το φαινόμενο της αυξημένης ευαισθησίας στην απόρριψη, όπου το άτομο βιώνει εξαιρετικά έντονο ψυχικό πόνο ακόμη και απέναντι σε ουδέτερη ή ήπια κριτική. Για να προστατευθούν από αυτόν τον πόνο, πολλοί ενήλικες υιοθετούν στρατηγικές αποφυγής, όπως η αναβλητικότητα, η απομόνωση, ή η τελειομανία. Η τελειομανία, ειδικότερα, λειτουργεί ως ένας εξαντλητικός μηχανισμός αναπλήρωσης, όπου το άτομο προσπαθεί να καλύψει τα ελλείμματά του με υπερπροσπάθεια, οδηγούμενο τελικά σε επαγγελματική και συναισθηματική εξουθένωση (burnout).

Οι επιπτώσεις στη γενική ψυχική υγεία

Η χαμηλή αυτοεκτίμηση που απορρέει από τη ΔΕΠΥ δεν αποτελεί απλώς μια παράπλευρη απώλεια, αλλά έναν ανεξάρτητο παράγοντα κινδύνου για την ανάπτυξη δευτερογενών ψυχικών διαταραχών. Όπως δείχνει η συστηματική ανασκόπηση των Harpin et al. (2016), τα άτομα με αθεράπευτη ΔΕΠΥ εμφανίζουν σημαντικά χειρότερη μακροπρόθεσμη κοινωνική λειτουργικότητα και χαμηλότερη ποιότητα ζωής. Η διαρκής αμφισβήτηση των ικανοτήτων του ατόμου τροφοδοτεί τις αγχώδεις διαταραχές και την κατάθλιψη, καθώς το υποκείμενο ζει υπό το κράτος του φόβου ότι σύντομα θα αποκαλυφθεί η ανεπάρκειά του (Imposter Syndrome).

Θεραπευτικές προσεγγίσεις: Σπάζοντας τον κύκλο της αποτυχίας

Η αντιμετώπιση της κλονισμένης αυτοεκτίμησης στη ΔΕΠΥ απαιτεί μια ολιστική προσέγγιση που υπερβαίνει τη μείωση των βασικών συμπτωμάτων. Η επιστημονική βιβλιογραφία υπογραμμίζει τη σημασία των εξής παρεμβάσεων:

  • Ψυχοεκπαίδευση: Η κατανόηση της ΔΕΠΥ ως νευροβιολογικής ιδιαιτερότητας και όχι ως προσωπικής αδυναμίας είναι το πρώτο και σημαντικότερο βήμα. Όταν το άτομο συνειδητοποιήσει ότι οι δυσκολίες του οφείλονται σε ελλείμματα των εκτελεστικών λειτουργιών του εγκεφάλου, η αίσθηση προσωπικής αποτυχίας αντικαθίσταται από την αυτοσυμπόνια.
  • Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία (CBT): Η CBT προσαρμοσμένη στη ΔΕΠΥ βοηθά το άτομο να αναγνωρίσει και να αναδομήσει τις αυτόματες αρνητικές σκέψεις και να αναπτύξει λειτουργικές στρατηγικές οργάνωσης και επίλυσης προβλημάτων.
  • Συνδυαστική Θεραπεία: Η συνδυασμένη χρήση φαρμακευτικής αγωγής (όπου ενδείκνυται) και ψυχοθεραπευτικών παρεμβάσεων έχει αποδειχθεί ότι βελτιώνει σημαντικά τόσο την συγκέντρωση όσο και τη μακροπρόθεσμη αυτοεκτίμηση και κοινωνική προσαρμογή.
  • Ανάπτυξη Αυτοσυμπόνιας και Κοινωνικής Υποστήριξης: Η ένταξη σε ομάδες υποστήριξης ατόμων με ΔΕΠΥ μειώνει το αίσθημα της απομόνωσης, προσφέροντας ένα περιβάλλον αποδοχής και αμοιβαίας κατανόησης.

Συμπέρασμα

Η χρόνια αίσθηση αποτυχίας στα άτομα με ΔΕΠΥ είναι το αποτέλεσμα μιας πολυετούς ανεπαρκούς υποστήριξης και παρερμηνείας της διαταραχής. Η έγκαιρη διάγνωση, η επιστημονικά τεκμηριωμένη θεραπευτική παρέμβαση και η αλλαγή της στάσης της κοινωνίας απέναντι στη νευροποικιλομορφία μπορούν να σπάσουν τον φαύλο κύκλο της χαμηλής αυτοεκτίμησης. Αναγνωρίζοντας τις ιδιαίτερες προκλήσεις αλλά και τα δυνατά σημεία των ατόμων με ΔΕΠΥ, καθίσταται δυνατή η μετάβαση από την αυτοαμφισβήτηση στην αυτοαποδοχή και την αυτοπραγμάτωση.

Βιβλιογραφία 

  • Beaton, D. M., Sirois, F., & Milne, E. (2022). Experiences of criticism in adults with ADHD: A qualitative study. PLoS ONE, 17(2), e0263366. https://doi.org/10.1371/journal.pone.0263366
  • Cook, J., Knight, E., Hume, I., & Qureshi, A. (2014). The self-esteem of adults diagnosed with attention-deficit/hyperactivity disorder (ADHD): A systematic review of the literature. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 6(4), 249–268. https://doi.org/10.1007/s12402-014-0133-2
  • Dvorsky, M. R., & Langberg, J. M. (2016). A review of factors associated with resilience in youth with ADHD. Clinical Child and Family Psychology Review, 19(3), 214–237. https://doi.org/10.1007/s10567-016-0204-0
  • Harpin, V., Mazzone, L., Raynaud, J. P., Kahle, J., & Hodgkins, P. (2016). Long-term outcomes of ADHD: A systematic review of self-esteem and social function. Journal of Attention Disorders, 20(4), 295–305. https://doi.org/10.1177/1087054713482461
  • Jellinek, M. S. (2010). Don't let ADHD crush your child's self-esteem. Clinical Psychiatry News, 38(5), 12.
Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Κ. Δερεκενάρη: Από "παράδειγμα προς αποφυγή", φωνή πρόληψης για τον καρκίνο του μαστού
Μείωση γεννήσεων 28,5% στη δεκαετία, με επίπτωση - μαμούθ στη φυσική κίνηση του πληθυσμού [πίνακας]
Πραγματοποιήθηκε η 12η ημερίδα του Ελληνικού Δικτύου Φροντιστών ΕΠΙΟΝΗ