Η Διαταραχή Ελλειμματικής Προσοχής και Υπερκινητικότητας (ΔΕΠΥ) ορίζεται παραδοσιακά στα διεθνή διαγνωστικά εγχειρίδια από τη βασική τριάδα συμπτωμάτων της απροσεξίας, της υπερκινητικότητας και της παρορμητικότητας. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχιατρική και νευροψυχολογική έρευνα τεκμηριώνει ότι η συναισθηματική απορρύθμιση αποτελεί εξίσου κεντρική και κλινικά καθοριστική διάσταση της διαταραχής. Επιδημιολογικά και κλινικά δεδομένα δείχνουν ότι η συναισθηματική απορρύθμιση εμφανίζεται στο 25% έως 45% των παιδιών και στο 30% έως 70% των ενηλίκων με ΔΕΠΥ.
Τι είναι η συναισθηματική απορρύθμιση στη ΔΕΠΥ;
Σύμφωνα με τους Shaw et al., η συναισθηματική απορρύθμιση στη ΔΕΠΥ περιλαμβάνει τρεις αλληλένδετες εκδηλώσεις: πρώτον, συναισθηματικές αντιδράσεις και εκφράσεις που είναι υπερβολικές σε ένταση σε σχέση με τα κοινωνικά πρότυπα και το εκάστοτε πλαίσιο. Δεύτερον, γρήγορες και ανεπαρκώς ελεγχόμενες εναλλαγές της διάθεσης και τρίτον, δυσλειτουργική κατανομή της προσοχής προς τα συναισθηματικά ερεθίσματα. Από την πλευρά του, ο Barkley προσδιορίζει την ελλειμματική συναισθηματική αυτορρύθμιση ως τη δυσκολία αναστολής ακατάλληλων συμπεριφορών που πυροδοτούνται από έντονα αρνητικά ή θετικά συναισθήματα, την αδυναμία κατευνασμού της φυσιολογικής διέγερσης, τη δυσκολία επαναπροσανατολισμού της προσοχής και την αποδιοργάνωση της συμπεριφοράς.
Στην καθημερινή κλινική εικόνα, τα χαρακτηριστικά αυτά εκδηλώνονται με χαμηλή ανοχή στη ματαίωση, ανυπομονησία, ευερεθιστότητα, εκρήξεις θυμού, αλλά και υπερβολική συναισθηματική διέγερση απέναντι σε θετικά γεγονότα. Μετα-αναλύσεις τόσο σε παιδιατρικούς πληθυσμούς όσο και σε ενήλικες με ΔΕΠΥ επιβεβαιώνουν ότι η συναισθηματική αστάθεια και οι έντονες αρνητικές συναισθηματικές αποκρίσεις παρουσιάζουν ισχυρή συσχέτιση με τη συνολική βαρύτητα των συμπτωμάτων της διαταραχής.
Νευροβιολογικό υπόβαθρο και γνωστικοί μηχανισμοί
Η επιστημονική βιβλιογραφία υποδεικνύει ότι η συναισθηματική απορρύθμιση στη ΔΕΠΥ συνδέεται άμεσα με τους νευροβιολογικούς και εκτελεστικούς μηχανισμούς της διαταραχής. Ειδικότερα, παρατηρούνται ελλείμματα στα νευρωνικά κυκλώματα που εμπλέκονται στην αναγνώριση, την επεξεργασία και τον γνωστικό έλεγχο των συναισθηματικών ερεθισμάτων, ιδίως στις αλληλεπιδράσεις μεταξύ των μετωπιαίων εκτελεστικών περιοχών και του μεταιχμιακού συστήματος.
Όπως επισημαίνει ο Barkley, οι βασικές εκτελεστικές λειτουργίες της αναστολής της συμπεριφοράς και της μνήμης εργασίας, είναι απαραίτητες προκειμένου το άτομο να ανακόψει την αρχική παρορμητική αντίδραση, να αξιολογήσει γνωστικά την κατάσταση και να ρυθμίσει την ένταση του συναισθήματος. Όταν οι λειτουργίες αυτές υπολειτουργούν, το συναίσθημα εκδηλώνεται άμεσα και αφιλτράριστα. Επιπλέον, έρευνες σε οικογένειες δείχνουν ότι η συναισθηματική απορρύθμιση εμφανίζεται συχνότερα και στους συγγενείς ατόμων με ΔΕΠΥ, γεγονός που υποδηλώνει κοινούς γενετικούς και νευροαναπτυξιακούς παράγοντες.
Επιπτώσεις στη λειτουργικότητα και την ποιότητα ζωής
Η παρουσία της συναισθηματικής απορρύθμισης επιβαρύνει σημαντικά την πρόγνωση και τη λειτουργικότητα των ατόμων με ΔΕΠΥ, ανεξάρτητα από τη βαρύτητα των υπόλοιπων συμπτωμάτων. Στην παιδική και εφηβική ηλικία, η δυσκολία διαχείρισης του θυμού και της ματαίωσης συνδέεται με αυξημένη κοινωνική απόρριψη από τους συνομηλίκους, συγκρούσεις στο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον, καθώς και υψηλότερο κίνδυνο ανάπτυξης Εναντιωματικής Προκλητικής Διαταραχής ή εσωτερικευμένων διαταραχών, όπως το άγχος και η κατάθλιψη.
Στην ενήλικη ζωή, κλινικές μελέτες δείχνουν ότι οι ασθενείς με ΔΕΠΥ και έντονη συναισθηματική απορρύθμιση αναφέρουν στατιστικά σημαντικά χαμηλότερη ποιότητα ζωής και φτωχότερη κοινωνική προσαρμογή σε σύγκριση με ασθενείς με ΔΕΠΥ χωρίς συναισθηματική απορρύθμιση. Οι δυσκολίες αυτές αντανακλώνται σε αυξημένα ποσοστά διαπροσωπικών και συζυγικών συγκρούσεων, επαγγελματική αστάθεια, χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και αρνητική αυτοαντίληψη.
Κλινική αναγνώριση και θεραπευτική προσέγγιση
Παρά τη συχνότητα και τη βαρύτητά της, η συναισθηματική απορρύθμιση δεν περιλαμβάνεται ακόμη στα τυπικά διαγνωστικά κριτήρια της ΔΕΠΥ, γεγονός που ενδέχεται να οδηγήσει σε διαγνωστική σύγχυση με διαταραχές της διάθεσης ή διαταραχές προσωπικότητας. Η συστηματική κλινική αξιολόγηση με επικυρωμένες ψυχομετρικές κλίμακες επιτρέπει στους ειδικούς να διακρίνουν τη χρόνια συναισθηματική αστάθεια της ΔΕΠΥ από τα διακριτά επεισόδια συννοσηρών ψυχιατρικών διαταραχών.
Η αντιμετώπιση βασίζεται σε ένα πολυπαραγοντικό και εξατομικευμένο θεραπευτικό πλαίσιο. Όσον αφορά τη φαρμακοθεραπεία, μελέτες δείχνουν ότι τα φάρμακα πρώτης γραμμής για τη ΔΕΠΥ, βελτιώνουν συχνά τόσο τα πυρηνικά συμπτώματα όσο και τη συναισθηματική αστάθεια και την ευερεθιστότητα, αν και σε ένα ποσοστό ασθενών τα συναισθηματικά ελλείμματα επιμένουν. Παράλληλα, οι στοχευμένες ψυχοκοινωνικές παρεμβάσεις, όπως η Γνωσιακή Συμπεριφορική Θεραπεία που εστιάζει στην εκπαίδευση δεξιοτήτων συναισθηματικής ρύθμισης στους ενήλικες, καθώς και η συμπεριφορική εκπαίδευση γονέων, ενισχύουν ουσιαστικά τον αυτοέλεγχο και τη λειτουργικότητα.
Η αναγνώριση της συναισθηματικής απορρύθμισης ως αναπόσπαστου μέρους της ΔΕΠΥ συμβάλλει στην έγκαιρη διάγνωση και στον σχεδιασμό ολοκληρωμένων θεραπευτικών παρεμβάσεων που βελτιώνουν ουσιαστικά την καθημερινότητα των ατόμων.
Βιβλιογραφία
Barkley, R. A. (2010). Deficient emotional self-regulation: A core component of attention-deficit/hyperactivity disorder. Journal of ADHD and Related Disorders, 1(2), 5–37.
Beheshti, A., Chavanon, M. L., & Christiansen, H. (2020). Emotion dysregulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: A meta-analysis. BMC Psychiatry, 20(1), 120. https://doi.org/10.1186/s12888-020-2442-7
Faraone, S. V., Rostain, A. L., Blader, J., Busch, B., Childress, A. C., Connor, D. F., & Newcorn, J. H. (2019). Practitioner Review: Emotional dysregulation in attention-deficit/hyperactivity disorder – implications for clinical recognition and intervention. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 60(2), 133–150. https://doi.org/10.1111/jcpp.12899
Graziano, P. A., & Garcia, A. (2016). Attention-deficit hyperactivity disorder and children's emotion dysregulation: A meta-analysis. Clinical Psychology Review, 46, 106–123. https://doi.org/10.1016/j.cpr.2016.04.011
Hirsch, O., Chavanon, M., Riechmann, E., & Christiansen, H. (2018). Emotional dysregulation is a primary symptom in adult Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD). Journal of Affective Disorders, 232, 41–47. https://doi.org/10.1016/j.jad.2018.02.007
Shaw, P., Stringaris, A., Nigg, J., & Leibenluft, E. (2014). Emotion dysregulation in attention deficit hyperactivity disorder. American Journal of Psychiatry, 171(3), 276–293. https://doi.org/10.1176/appi.ajp.2013.13070966
Surman, C. B., Biederman, J., Spencer, T., Miller, C. A., McDermott, K. M., & Faraone, S. V. (2013). Understanding deficient emotional self-regulation in adults with attention deficit hyperactivity disorder: A controlled study. ADHD Attention Deficit and Hyperactivity Disorders, 5(3), 273–281. https://doi.org/10.1007/s12402-012-0100-8
Ειδήσεις υγείας σήμερα
Τελετή λευκής ποδιάς - Υποδοχή πρωτοετών Ιατρικής του ΑΠΘ
"Πινελιές ελπίδας" - Έκθεση ζωγραφικής από ογκολογικούς ασθενείς
Αγαπηδάκη: Σε ποια φάση είναι η διαδικασία συνέχισης του προγράμματος για την παχυσαρκία ενηλίκων