Μπορεί ένα τεστ με μια απλή αιμοληψία να ανιχνεύσει ταυτόχρονα δεκάδες υπότυπους καρκίνου σε πολύ πρώιμο στάδιο, οδηγώντας στη συνέχεια σε καλύτερο θεραπευτικό αποτέλεσμα; Η απάντηση σε ένα από τα πιο φιλόδοξα στοιχήματα της σύγχρονης ογκολογίας είναι περισσότερο σύνθετη από ένα ναι ή ένα όχι. Η έρευνα για τα τεστ υγρής βιοψίας που ανιχνεύουν κυκλοφορούν καρκινικό DNA (ctDNA) στο αίμα έχει κάνει μεγάλα βήματα τα τελευταία χρόνια. Σημαντικό ρόλο σε αυτό, παίζουν η ανάπτυξη της μοριακής βιολογίας και η χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης. Τα πρόσφατα ευρήματα μεγάλων διεθνών μελετών είναι ελπιδοφόρα. Ωστόσο η επιστημονική κοινότητα αναζητά ακόμη απαντήσεις σε κρίσιμα ερωτήματα πριν από την ευρεία εφαρμογή τους.

Η παθολόγος - ογκολόγος, επιμελήτρια Α΄ της Ογκολογικής Κλινικής του Πανεπιστημιακού Νοσοκομείου Αλεξανδρούπολης, Ειρήνη Μπιζιώτα (φωτογραφία), εξηγεί στο iatronet.gr τον τρόπο λειτουργίας των νέων τεστ, το στάδιο και τα ευρήματα των μελετών, καθώς και τις αποδείξεις που αναμένονται για το τελικό όφελος, που δεν είναι άλλο από τη μείωση της θνησιμότητας.

Ως 14% των καρκίνων ανιχνεύονται με τα υπάρχοντα τεστ πληθυσμιακού ελέγχου (screening test).

Σε εισήγησή της στο Πανελλήνιο Συνέδριο με θέμα "Η βέλτιστη αλληλουχία στην εποχή των πολλαπλών θεραπευτικών επιλογών", που διοργάνωσε στη Θεσσαλονίκη η Ελληνική Εταιρεία Δεικτών Καρκίνου και Στοχευμένης Θεραπείας σε συνεργασία με το Α΄ Χημειοθεραπευτικό - Ογκολογικό Τμήμα του Θεαγένειου, η κ. Μπιζιώτα επεσήμανε την ανάγκη ανάπτυξης νέων τεστ που θα ανιχνεύουν περισσότερους καρκίνους σε πρώιμο στάδιο. 

Όπως προκύπτει από τα δημοσιευμένα δεδομένα, μόνο ένα μικρό ποσοστό περίπου 6% έως 14% των  καρκινωμάτων ανιχνεύονται σήμερα μέσω των γνωστών και εγκεκριμένων προγραμμάτων πληθυσμιακού ελέγχου, όπως π.χ. για τον καρκίνο του μαστού, του παχέος εντέρου, του τραχήλου της μήτρας ή του πνεύμονα. «Ένα σημαντικό ποσοστό που φτάνει το 80% είναι καρκινώματα στα οποία δεν έχουμε προγράμματα ελέγχου. Αν σκεφτούμε ότι περίπου το 20% των ασθενών με καρκίνο σταδίου 4 φαίνεται ότι οδηγεί στο 50% της θνησιμότητας από καρκίνο στην πενταετία, μπορούμε να πούμε ότι είναι επιτακτική ανάγκη να βρεθούν προγράμματα πληθυσμιακού ελέγχου για να μπορέσουμε να μειώσουμε τη θνησιμότητα», τόνισε, προσθέτοντας: "Θα ήταν ιδανικό να μπορούμε να έχουμε ένα τεστ το οποίο θα μπορούσε να γίνει μέσω της υγρής βιοψίας, μέσω δηλαδή μιας μικρής αιμοληψίας, το οποίο είναι λιγότερο παρεμβατικό και θα μπορούσε να μας ανιχνεύσει όχι μόνο ένα τύπο καρκίνου, αλλά ίσως περισσότερα νεοπλάσματα". 

Αυτά τα τεστ ανιχνεύουν το κυκλοφορούν καρκινικό DNA (ctDNA), δηλαδή μικρά θραύσματα του DNA που απελευθερώνουν τα καρκινικά κύτταρα στο αίμα. 

Πώς λειτουργούν τα νέα τεστ υγρής βιοψίας

Οι προηγμένες τεχνικές ανίχνευσης του κυκλοφορούντος καρκινικού DNA επικεντρώνονται στη διαδικασία της μεθυλίωσης. Τα στοιχεία εισάγονται σε πλατφόρμα με αλγόριθμους μηχανικής μάθησης μαζί με άλλα κλινικά δεδομένα και από την ανάλυση προκύπτουν οι ασθενείς που μπορεί να εμφανίσουν καρκίνο. "Τα πρώτα δεδομένα έδειξαν ευαισθησία που κυμαίνεται από το 27% μέχρι το 70%, υψηλή ειδικότητα, ενώ η ικανότητα των τεστ αυτών να ανιχνεύουν την πηγή του όγκου φτανει στο 85%", σημείωσε η παθολόγος - ογκολόγος. Σε περίπτωση θετικού τεστ, ο ασθενής μπαίνει σε διαδικασία ελέγχου με τις κλασικές τεχνικές απεικόνισης για τον εντοπισμό του όγκου. 

Διαγνωστικές μέθοδοι σαν κι αυτή μπορούν να χρησιμοποιηθούν για μια σειρά από καρκίνους, όπως του παγκρέατος, των ωοθηκών, του οισοφάγου κ.ά. για τα οποία δεν υπάρχουν σήμερα διαθέσιμα screening tests. 

Τι δείχνουν οι πρόσφατες μελέτες

Οι μεγάλες διεθνείς μελέτες, με πιο πρόσφατες τις PATHFINDER και NHS Galleri Trial, έδειξαν σημαντικά μεγάλη ακρίβεια και αποτελεσματικότητα των τεστ υγρής βιοψίας. Η πρώτη είχε επταπλάσια δυνατότητα ανίχνευσης πρώιμων καρκινωμάτων και θετική προβλεπτική αξία περίπου στο 62%. "Είχαμε περίπου 114 νέα περιστατικά καρκίνου, 18 υποτροπές ενώ συνολικά το 73% των περιστατικών ήταν καρκινώματα για τα οποία δεν υπάρχουν κατευθυντήριες οδηγίες για παρακολούθηση", παρατήρησε η κ. Μπιζιώτα και πρόσθεσε: "Σημαντικό είναι επίσης ότι βρήκαμε σε υψηλά ποσοστά καρκινώματα σταδίου 1 και 2, στο 54% και καρκινώματα απο 1 έως 3 περίπου στο 70%". 

Η NHS Galleri, μια μεγάλη τυχαιοποιημένη μελέτη με 140.000 συμμετέχοντες, ασυμπτωματικά άτομα άνω των 50 ετών, κατάφερε να ανιχνεύσει πάνω από 50 υπότυπους καρκίνου. Το πρωτεύον καταληκτικό σημείο της μελέτης ήταν η μείωση της εμφάνισης καρκινωμάτων σταδίου 3 και 4 και το δευτερεύον η μείωση της θνησιμότητας. 

Η μελέτη δεν έδειξε σημαντική μείωση στην εμφάνιση καρκινωμάτων σταδίου 3 και 4, αλλά παρατήρησε αύξηση περιστατικών σταδίου 1 και 2, που αφορούσαν κυρίως τον κολοορθικό καρκίνο. 

Πλεονεκτήματα και σημεία υστέρησης

Κύρια πλεονεκτήματα των υπό ανάπτυξη tests είναι

  • Μη παρεμβατικά, γίνονται με απλή αιμοληψία, χωρίς ακτινοβολία ή επώδυνες διαδικασίες.
  • Πολλαπλή ανίχνευση πάνω από 50 διαφορετικών υποτύπων καρκίνου με ένα δείγμα αίματος.
  • Ανίχνευση «σιωπηλών» καρκίνων, όπως παγκρέατος, στομάχου, οισοφάγου, στους οποίους δεν υπάρχει σήμερα αυτή η δυνατότητα.
  • Εντοπίζουν την πηγή του όγκου, κατευθύνοντας τον απεικονιστικό έλεγχο.

Σημεία υστέρησης είναι 

  • η σχετικά χαμηλή ευαισθησία στο πολύ αρχικό στάδιο 1, 
  • τα ψευδώς θετικά τεστ που δημιουργούν ψυχολογικό άγχος τον εξεταζόμενο και τον οδηγεί σε αχρείαστη ταλαιπωρία με επιπλέον εξετάσεις,
  • ο κίνδυνος υπερδιάγνωσης, σε πολύ αργά εξελισσόμενους όγκους που δεν θα απειλούσαν τη ζωή του ασθενούς, 
  • το σημαντικά υψηλό κόστος των τεστ, καθώς και 
  • Η μη αποδεδειγμένη μείωση της θνησιμότητας.

Το κρίσιμο αναπάντητο ερώτημα: μειώνεται η θνησιμότητα;

Το τελευταίο είναι το θεμελιώδες ζήτημα στο οποίο η επιστήμη αναζητά τεκμηρίωση: κατά πόσο και σε ποια συγκεκριμένα είδη καρκίνου η πρώιμη διάγνωση οδηγεί σε σημαντικό  όφελος επιβίωσης και τελικά στη μείωση της θνησιμότητας. 

 Η κ. Μπιζιωτα εξήγησε την έννοια της χρονικής σειράς (lead time bias), κατά την οποία μπορεί η επιβίωση να φαίνεται μεγαλύτερη λόγω της πολύ πρώιμης διάγνωσης, αλλά τελικά να μην αλλάζει ο χρόνος κατάληξης του ασθενούς. Αυτό, κατά την ίδια, είναι το κρισιμότερο αναπάντητο ερώτημα πριν από την έγκριση, τις κατευθυντήριες οδηγίες και την ευρεία κυκλοφορία των τεστ υγρής βιοψίας.

"Μέχρι σήμερα δεν έχουμε μεγάλες τυχαιοποιημένες μελέτες που αποδεικνύουν ότι αυτά τα τεστ μπορούν να μειώσουν τη θνησιμότητα από καρκίνο", σημείωσε η κ. Μπιζιώτα, η οποία τα χαρακτήρισε πολλά υποσχόμενα, αλλά και με μεγάλα περιθώρια βελτίωσης. Εταιρείες κολοσσοί της βιοτεχνολογίας έχουν επενδύσει σημαντικά ερευνητικά κονδύλια σε αυτή την κατεύθυνση ενώ και η ιατρική κοινότητα προσπαθεί να αποδείξει την αξία τους μέσα από κλινικές δοκιμές και τυχαιοποιημένες μελέτες.

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Διεθνής διάκριση για Ελληνίδα επιστήμονα
Οι γιατροί του HHG κοντά στους κατοίκους της Κιμώλου
Γεωργιάδης για Καρυστιανού: Μπορεί να αποδείξει ότι ο έλεγχος στο ιατρείο της δεν βρήκε κάτι μεμπτό;