Άρθρο του Α.Γ. Παπατσώρη, Χειρουργού Ουρολόγου, Καθηγητή Ουρολογίας ΕΚΠΑ - Β’ Πανεπιστημιακή Ουρολογική Κλινική 

Στον καρκίνο του προστάτη, ο χρόνος της διάγνωσης μπορεί να κάνει ουσιαστική διαφορά. Όταν η νόσος εντοπίζεται έγκαιρα και παραμένει περιορισμένη στον προστάτη, οι πιθανότητες ριζικής αντιμετώπισης είναι μεγαλύτερες.

Ο καρκίνος του προστάτη αποτελεί τη συχνότερη κακοήθεια στους άνδρες, με περίπου έναν στους επτά έως οκτώ να διαγιγνώσκεται με τη νόσο κατά τη διάρκεια της ζωής του. Η ηλικία αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες κινδύνου: όσο μεγαλώνει ένας άνδρας, τόσο αυξάνεται και ο κίνδυνος εμφάνισης της νόσου. Η αύξηση του προσδόκιμου ζωής, σε συνδυασμό με την εξέλιξη των διαγνωστικών απεικονιστικών εξετάσεων και των τεχνικών βιοψίας, έχει συμβάλει στην αύξηση των διαγνώσεων τις τελευταίες δεκαετίες.

Εκτός από την ηλικία, στους παράγοντες κινδύνου περιλαμβάνονται η καταγωγή -για παράδειγμα, οι Αφροαμερικανοί εμφανίζουν μεγαλύτερη προδιάθεση σε σύγκριση με τους Ασιάτες- καθώς και η κληρονομικότητα, ιδιαίτερα όταν υπάρχει ιστορικό της νόσου σε συγγενείς πρώτου βαθμού. Γι’ αυτό και κατά τη λήψη του οικογενειακού ιστορικού διερευνάται όχι μόνο η ύπαρξη καρκίνου του προστάτη σε συγγενείς πρώτου και δεύτερου βαθμού, αλλά και το ιστορικό καρκίνου του μαστού. Ορισμένες γενετικές μεταλλάξεις, όπως η BRCA2, συνδέονται και με τις δύο μορφές καρκίνου.

Μέχρι σήμερα δεν υπάρχουν αποδεδειγμένα μέτρα πρόληψης που να μειώνουν ουσιαστικά τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του προστάτη. Παράλληλα, η νόσος παρουσιάζει μεγάλη ετερογένεια. Οι περισσότερες περιπτώσεις διαγιγνώσκονται σε αρχικό, εντοπισμένο στάδιο και συχνά εξελίσσονται αργά, ενώ σπανιότερα ο καρκίνος εντοπίζεται εξαρχής σε προχωρημένη ή μεταστατική και πιο επιθετική μορφή. Η έγκαιρη διάγνωση, επομένως, έχει καθοριστική σημασία για την πρόγνωση και την επιβίωση του ασθενούς. 

Τα πλεονεκτήματα της έγκαιρης διάγνωσης

Όταν ο καρκίνος του προστάτη διαγνωστεί σε εντοπισμένο στάδιο, σε άνδρες με προσδόκιμο επιβίωσης άνω των δέκα ετών, υπάρχει δυνατότητα ριζικής θεραπείας. Η κλασική αντιμετώπιση περιλαμβάνει τη ριζική προστατεκτομή ή την ακτινοθεραπεία, σε συνδυασμό με ορμονοθεραπεία για περιορισμένο χρονικό διάστημα.

Όσο νωρίτερα γίνει η διάγνωση, τόσο αυξάνονται οι πιθανότητες ο καρκίνος να παραμένει περιορισμένος στον προστάτη και να επιτευχθεί πλήρης ογκολογική ανταπόκριση. Η πορεία του ασθενούς παρακολουθείται, μεταξύ άλλων, μέσω του ειδικού προστατικού αντιγόνου PSA (Prostate Specific Antigen) στο αίμα.

Αντίθετα, όσο αργότερα γίνεται η διάγνωση, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η νόσος να βρίσκεται σε προχωρημένο ή μεταστατικό στάδιο, επηρεάζοντας αρνητικά και την ποιότητα ζωής. Σε αυτές τις περιπτώσεις η αντιμετώπιση είναι συστηματική, με ορμονοθεραπεία και νεότερα αντιανδρογόνα φάρμακα από το στόμα, τα οποία έχουν περιορίσει τη χρήση της ενδοφλέβιας χημειοθεραπείας. Η χημειοθεραπεία και η ανοσοθεραπεία χρησιμοποιούνται συνήθως στη μεταστατική νόσο όταν παρατηρείται αύξηση του PSA ή και απεικονιστική επιδείνωση.

Με απλά λόγια, όσο νωρίτερα διαγνωστεί ο καρκίνος του προστάτη, τόσο μεγαλύτερες είναι οι πιθανότητες ριζικής αντιμετώπισης, καθώς και αποφυγής ή καθυστέρησης των μεταστάσεων και της ορμονοάντοχης (ευνουχοάντοχης) νόσου, η οποία συνδέεται με δυσμενέστερη πρόγνωση. 

Έγκαιρη διάγνωση με τον προσυμπτωματικό έλεγχο

Ο προσυμπτωματικός έλεγχος (screening) για τον καρκίνο του προστάτη γίνεται με τη μέτρηση του PSA σε άνδρες άνω των 50 ετών. Σε άνδρες με θετικό οικογενειακό ιστορικό ή αυξημένο κίνδυνο, όπως οι Αφροαμερικανοί, η σύσταση είναι ο έλεγχος να ξεκινά από την ηλικία των 45 ετών.

Παράλληλα με τη μέτρηση του PSA πραγματοποιείται και δακτυλική εξέταση του προστάτη, μέσω της οποίας μπορεί να εντοπιστεί κάποια ύποπτη, σκληρή περιοχή.

Το PSA δεν έχει μία απόλυτη «φυσιολογική» τιμή που να ισχύει για όλους. Για τον λόγο αυτόν, ο γιατρός συνεκτιμά και άλλες παραμέτρους, όπως τον ρυθμό αύξησής του, την αναλογία ελεύθερου προς ολικό PSA στο ίδιο δείγμα αίματος και την πυκνότητα του PSA, η οποία λαμβάνει υπόψη και τον όγκο του προστάτη. Ιδιαίτερη προσοχή απαιτείται επίσης στην αξιολόγηση ανδρών που λαμβάνουν συγκεκριμένη φαρμακευτική αγωγή για την καλοήθη υπερπλασία του προστάτη, καθώς η θεραπεία μπορεί να μειώνει τις τιμές του PSA. 

Πολυπαραμετρική μαγνητική και βιοψία προστάτη

Σημαντικό ρόλο στη σύγχρονη διάγνωση έχει η πολυπαραμετρική μαγνητική τομογραφία (mpMRI) του προστάτη, η οποία πραγματοποιείται πριν από τη βιοψία και βοηθά τους γιατρούς να εντοπίσουν με μεγαλύτερη ακρίβεια τις ύποπτες περιοχές.

Τα ευρήματα της εξέτασης αξιολογούνται με το σύστημα PI-RADS, μια κλίμακα που εκτιμά την πιθανότητα ύπαρξης κλινικά σημαντικού καρκίνου και βοηθά τον γιατρό να αποφασίσει εάν χρειάζεται βιοψία. Σε περιπτώσεις υψηλής υποψίας συνιστάται η διενέργειά της, ενώ στις ενδιάμεσες περιπτώσεις η απόφαση εξατομικεύεται, λαμβάνοντας υπόψη και την πυκνότητα του PSA. Αντίστοιχα, μια χαμηλή βαθμολογία PI-RADS (1 ή 2) μπορεί να συμβάλει στην αποφυγή άσκοπων βιοψιών.

Η βιοψία του προστάτη μπορεί να πραγματοποιηθεί διορθικά ή διαπερινεϊκά -η δεύτερη προσέγγιση συνδέεται με μικρότερο κίνδυνο λοιμώξεων- και μπορεί να καθοδηγείται από τα ευρήματα της μαγνητικής τομογραφίας (MRI-fusion). Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες συνιστούν τη διενέργεια πολυπαραμετρικής μαγνητικής πριν από κάθε βιοψία, η οποία είναι και η εξέταση που τελικά θέτει την ιστολογική διάγνωση. 

Ιστολογική διάγνωση και εκτίμηση της πρόγνωσης

Όταν η βιοψία επιβεβαιώσει την ύπαρξη αδενοκαρκινώματος του προστάτη, ακολουθεί η βαθμονόμηση κατά Gleason score. Πρόκειται για μια αξιολόγηση που συνδέεται με την ιστολογική επιθετικότητα του καρκίνου και συμβάλλει στην επιλογή της κατάλληλης αντιμετώπισης. Το Gleason score, μαζί με το PSA και τη σταδιοποίηση της νόσου, βοηθούν στον καθορισμό του κινδύνου εξέλιξης και της πρόγνωσης.

Για την απεικονιστική σταδιοποίηση χρησιμοποιούνται η αξονική τομογραφία με ενδοφλέβιο σκιαγραφικό ή και η μαγνητική τομογραφία, ενώ πιθανές οστικές μεταστάσεις στη σπονδυλική στήλη ή σε άλλα οστά μπορούν να ανιχνευθούν με σπινθηρογράφημα οστών.

Η παρουσία, ο αριθμός και η κατανομή των μεταστάσεων επηρεάζουν τόσο την πρόγνωση όσο και τη θεραπευτική στρατηγική. Σε προχωρημένη νόσο με οστικές μεταστάσεις μπορεί να απαιτηθεί και η χορήγηση οστεοπροστατευτικών παραγόντων για την πρόληψη επιπλοκών, όπως ένα παθολογικό κάταγμα. 

PSMA PET/CT: Η σύγχρονη απεικόνιση του καρκίνου του προστάτη

Η απεικόνιση του καρκίνου του προστάτη έχει περάσει σε μια νέα εποχή χάρη στην τεχνολογία PET/CT, η οποία επιτρέπει ακριβέστερη και πιο έγκαιρη ανίχνευση της νόσου.

Μία από τις σημαντικότερες εξελίξεις στον τομέα αυτόν είναι το PSMA PET/CT. Πρόκειται για μια υβριδική απεικονιστική εξέταση της Πυρηνικής Ιατρικής, η οποία συνδυάζει λειτουργικές και ανατομικές πληροφορίες και μπορεί να εντοπίσει ακόμη και μικρές καρκινικές εστίες σε ολόκληρο τον οργανισμό. Σε ασθενείς υψηλού κινδύνου για εξέλιξη της νόσου προσφέρει μεγαλύτερη διαγνωστική ακρίβεια σε σύγκριση με την κλασική αξονική τομογραφία και το σπινθηρογράφημα οστών. Μπορεί, μάλιστα, να αναδείξει μεταστάσεις που δεν είναι ορατές με τις κλασικές συμβατικές μεθόδους.

Ο ρόλος του PSMA PET/CT είναι σημαντικός τόσο κατά την αρχική σταδιοποίηση όσο και σε περιπτώσεις βιοχημικής υποτροπής, δηλαδή όταν παρατηρείται αύξηση του PSA μετά από ριζική προστατεκτομή ή ακτινοθεραπεία. Σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί να εντοπίσει καρκινική εστία ακόμη και όταν τα επίπεδα του PSA είναι πολύ χαμηλά.

Με αυτόν τον τρόπο, συμβάλλει στην ακριβέστερη εκτίμηση της έκτασης της υποτροπής και στην επιλογή της κατάλληλης θεραπευτικής αντιμετώπισης. Η ενσωμάτωση του PSMA PET/CT στην καθημερινή κλινική πρακτική αποτελεί πλέον σημαντικό στάδιο για την εξατομικευμένη αντιμετώπιση του ασθενούς με καρκίνο του προστάτη.

Στη χώρα μας, η εξέταση PSMA PET/CT αποζημιώνεται από τον ΕΟΠΥΥ σε συγκεκριμένες ενδείξεις, όπως σε ασθενείς υψηλού κινδύνου ή σε ασθενείς με βιοχημική υποτροπή. 

[Οι πληροφορίες του άρθρου βασίζονται στις πρόσφατες κατευθυντήριες οδηγίες της Ευρωπαϊκής Ουρολογικής Εταιρείας (EAU), οι οποίες υιοθετούνται διεθνώς από εθνικές ουρολογικές εταιρείες, συμπεριλαμβανομένης της Ελληνικής Ουρολογικής Εταιρείας]. 

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Χ. Χηνιάδης: Η ενημέρωση μπορεί να αποτελέσει λύση για την υπογονιμότητα [βίντεο]
Σχολικοί Νοσηλευτές
Το Training HUB παρουσιάζει το "βλέπΩ διαφΟρετικά"