Ο κύκλος ύπνου εγρήγορσης είναι από τους πιο σημαντικούς βιολογικούς κύκλους στον άνθρωπο. Το ένα τρίτο της ζωής μας είναι αφιερωμένο στον ύπνο και η καλή ποιότητα ύπνου είναι απαραίτητη για την υγεία και την ευεξία. Ωστόσο, το 30% του ενήλικου πληθυσμού πάσχει από διαταραχές ύπνου. Οι διαταραχές του ύπνου εκδηλώνονται ως δυσκολία επέλευσης του ύπνου, αφυπνίσεις κατά τη νύχτα, διαταραχή πρωινής αφύπνισης, υπερβολική υπνηλία, σύνδρομο ανήσυχων άκρων  κατά τον ύπνο και χρήζουν σωστής θεραπευτικής αντιμετωπίσεως προς αποφυγή επιπλοκών. Ο φυσιολογικός ύπνος περιλαμβάνει τέσσερις έως έξι κύκλους, διάρκειας 90 έως 100 λεπτά και αποτελείται από διάφορα στάδια: Ύπνος βραδέων κυμάτων, ύπνος αργών κυμάτων και ύπνος με γρήγορη κίνηση των ματιών. Οι περισσότεροι ενήλικες χρειάζονται επτά έως οκτώ ώρες κάθε βράδυ. Η ομαλή έκκριση της χημικής ουσίας μελατονίνης που συντονίζεται με το φως και η σωστή λειτουργία ενός κεντρικού κιρκάδιου νευρωνικού βηματοδότη, ο οποίος συνδέεται με την αμφιβληστροειδουποθαλαμική οδό είναι καθοριστικής σημασίας για την βελτιστοποίηση του ύπνου.    Το ηλιακό φως κατά την ημέρα και η φυσική συσκότιση κατά τη νύχτα, συγχρονίζουν και ομαλοποιούν τον ύπνο και την ορμονική έκκριση του σώματος.

Οι ατομικές διαφορές στους κύκλους ύπνου-εγρήγορσης οδηγούν στην εμφάνιση διακριτών φαινοτύπων ύπνου. Τα άτομα μπορούν να ταξινομηθούν είτε ως πρωινοί τύποι (αυτά τα άτομα πηγαίνουν για ύπνο νωρίς και ξυπνούν νωρίς διότι προτιμούν να είναι σωματικά και πνευματικά δραστήρια το πρωί), απογευματινοί βραδινοί τύποι (αυτά τα άτομα πηγαίνουν για ύπνο αργά και ξυπνούν αργά, τείνουν να κοιμούνται για μεγαλύτερες χρονικές περιόδους τα Σαββατοκύριακα και προτιμούν να εργάζονται τα βράδια) και ενδιάμεσοι τύποι (άτομα που δεν είναι ούτε πρωινοί ούτε βραδινοί τύποι). 

Στους πάσχοντες από διαταραχές ύπνου:

  1.   Γίνεται πλημμελής επιδιόρθωση φθορών που επήλθαν κατά την διάρκεια της ημέρας.

 Κατά τον φυσιολογικό ύπνο, καθώς το άτομο χαλαρώνει και εισέρχεται σε κατάσταση ύπνου, η εγκεφαλική δραστηριότητα σταδιακά μειώνεται για να αυξηθεί προοδευτικά στη συνέχεια. Μεγάλα κύματα δ εμφανίζονται κατά την καταγραφή της εγκεφαλικής δραστηριότητας, τα οποία αντιστοιχούν στην έντονη προσπάθεια που καταβάλλει το σώμα κατά το στάδιο αυτό, να επιδιορθώσει τις φθορές του σώματος που έγιναν κατά την διάρκεια κυρίως της εγρήγορσης από την επίθεση ποικίλων αντίξοων παραγόντων (π.χ. stress, καρκινογόνα, καυσαέρια τοξίνες). Η σωστή επιδιόρθωση των φθορών του σώματος είναι απαραίτητη για την επιβράδυνση της βιολογικής γήρανσης ενώ η ομαλή εξουδετέρωση των τοξινών είναι απαραίτητη για τον εφοδιασμό των ενεργειακών αποθηκών του σώματος με μέγιστη ενεργειακή εφεδρεία. Η συνεχιζόμενη ανεπάρκεια ύπνου συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρδιοπάθειας , υψηλής αρτηριακής πίεσης , νεφρικής νόσου, εγκεφαλικού επεισοδίου, συνδρόμων κόπωσης, λοιμώξεων, επιβράδυνσης ανάπτυξης σε παιδιά και εφήβους, ατυχημάτων χαμηλής γονιμότητας.

  1.   Δεν γίνεται καλή αφομοίωση της γνώσης που προσκομίστηκε κατά την διάρκεια της ημέρας.

Καθώς ο οργανισμός εισέρχεται στο κατεξοχήν στάδιο των ονείρων, η εγκεφαλική δραστηριότητα και οι κινήσεις των οφθαλμών παρουσιάζουν έντονη δραστηριοποίηση (rapid eye movements, rem ύπνος). Το μυϊκό σύστημα στην φάση αυτή είναι σε έντονη χαλάρωση που προσομοιάζει με την κατάσταση της παράλυσης. Στο στάδιο αυτό αποκρυσταλλώνεται η μνήμη και εμπεδώνεται η νέα γνώση και εμπειρία που το άτομο αποκόμισε κατά την διάρκεια της εγρήγορσης. Υπάρχουν 3-5 κύκλοι rem και non rem ύπνου στον φυσιολογικό ύπνο από τη στιγμή της επέλευσής του έως την αφύπνιση.

  1.   Διαταράσσεται  το σύνολο των βιοχημικών κύκλων του σώματος.

Ο κύκλος του ύπνου ευρίσκεται σε στενή αλληλεπίδραση με το σύνολο των βιοχημικών κύκλων του οργανισμού με αποτέλεσμα η διαταραχή του να επηρεάζει δυσμενώς την περιοδική έκκριση σημαντικών για την λειτουργία του σώματος χημικών ουσιών. Η ομαλή περιοδική έκκριση των ουσιών αυτών είναι απαραίτητη για τον έλεγχο των φλεγμονών στο ανθρώπινο σώμα, την ομαλή λειτουργία του ανοσοποιητικού συστήματος, το σωστό μεταβολισμό της γλυκόζης. Έτσι για παράδειγμα ο ομαλός ύπνος συντελεί στη διατήρηση υγιούς ισορροπίας των ορμονών που προκαλούν πείνα, αίσθημα κορεσμού και της ινσουλίνης. Η ανεπάρκεια ύπνου μειώνει τα επίπεδα της  λεπτίνης και διαταράσσει την ινσουλίνη του αίματος με αποτέλεσμα οι πάσχοντες να παρουσιάζουν υψηλότερη συχνότητα βουλιμικών κρίσεων συγκριτικά με τους υγιείς, παχυσαρκία και διαβήτη. Ένας κρίσιμος ρόλος του ύπνου, ειδικά του ύπνου βραδέων κυμάτων, είναι η ορμονική του λειτουργία, με την έκκριση αυξητικής ορμόνης και κορτιζόλης, που επηρεάζουν δραστικά τον μεταβολισμό και τη φλεγμονή. Ο ποσοτικά και ποιοτικά ανεπαρκής ύπνος αλλοιώνει την έκκριση σεροτονίνης και ενδορφινών με αποτέλεσμα την αυξημένη εμφάνιση κατάθλιψης στους πάσχοντες από διαταραχές ύπνου. Η ορμονική έκκριση σε άτομα με σύντομο ύπνο μπορεί να γίνει χρόνια υποκλινικά ανεπαρκής, ως αποτέλεσμα του ελλείμματος ύπνου.

Κακή ποιότητα ύπνου και γονιμότητα, οι παθοφυσιολογικές επιδράσεις αναλυτικά:

Ο κιρκάδιος βηματοδότης και το αναπαραγωγικό σύστημα είναι στενά συνυφασμένα το ένα με το άλλο. Τα οιστρογόνα, η προγεστερόνη και τα ανδρογόνα ευρίσκονται σε στενή αλληλεπίδραση με το κιρκάδιο ρολόι και οι διαταραχές του κιρκάδιου ρυθμού (π.χ. νυχτερινή εργασία με βάρδιες) μπορεί να επηρεάσουν τα επίπεδα των αναπαραγωγικών ορμονών. Κατά την εγκυμοσύνη, γαλουχία, εμμηνόπαυση, περιεμμηνόπαυση, τα φαινόμενα διαταραχών ύπνου είναι κοινά λόγω ορμονικών διακυμάνσεων. Η κακή ποιότητα ύπνου έχει συνδεθεί με αυξημένη συχνότητα εμφάνισης προβλημάτων του εμμηνορροϊκού κύκλου, όπως η μεγαλύτερη διάρκεια της εμμήνου ρύσεως ή το προεμμηνορροϊκό σύνδρομο ή η ακανόνιστη έμμηνος ρύση.  Τα επίπεδα των αναπαραγωγικών ορμονών έχουν συσχετιστεί με τη διάρκεια ή την ποιότητα του ύπνου σε άνδρες και γυναίκες. Ιδιαιτέρως ο βραχύς ύπνος (<5–6 ώρες) μπορεί να επηρεάσει τον εμμηνορροϊκό κύκλο  τις παραμέτρους του σπέρματος τη φυσική γονιμότητα ή τα αποτελέσματα της εξωσωματικής γονιμοποίησης.

Επιπλέον, ο σύντομος ύπνος θα μπορούσε να βλάψει τη γονιμότητα λόγω τροποποίησης συμπεριφοράς, διότι συνδέεται με μεγαλύτερα ποσοστά σεξουαλικής δυσλειτουργίας και μικρότερη πιθανότητα σεξουαλικής συνεύρεσης  λόγω μείωσης της ενεργειακής εφεδρείας του σώματος.

 Η γονιμότητα συσχετίζεται με τον φαινότυπο ύπνου. Σε μελέτες ο απογευματινός βραδινός τύπος ανθρώπου, που κοιμάται μετά τις 2330 και ξυπνά αργά προς το μεσημέρι έχει μεγαλύτερη πιθανότητα προσβολής από υπογονιμότητα συγκριτικά με τον πρωινό τύπο, που κοιμάται νωρίς και ξυπνά νωρίς το πρωί. 

Ο φαινότυπος ύπνου σχετίζεται στενά με τη μελατονίνη . Αυτή η ορμόνη που προέρχεται από τη σεροτονίνη, ρυθμίζει τον κύκλο ύπνου-αφύπνισης και τους κιρκάδιους ρυθμούς και έχει βασικό ρόλο σε μηχανισμούς που εμπλέκονται μεταξύ ύπνου και γονιμότητας. Η μελατονίνη έχει σημαντικό ρόλο στην απομάκρυνση  των ελεύθερων ριζών και είναι ισχυρός σύμμαχος των ωαρίων ενάντια στο οξειδωτικό stress. Η μελατονίνη είναι σημαντική και για τους όρχεις διότι συντελεί στην ομαλή έκκριση  της ορμόνης απελευθέρωσης γοναδοτροπίνης και προάγει την αντιοξειδωτική και αντιφλεγμονώδη λειτουργία των όρχεων. Τα ακανόνιστα και νυχτερινά ωράρια εργασίας συνδέονται με δυσλειτουργίες γονιμότητας που περιλαμβάνουν ακανόνιστους εμμηνορροϊκούς κύκλους  και ανδρική υπογονιμότητα. 

Τα ακανόνιστα προγράμματα και τα προγράμματα νυχτερινής εργασίας μπορεί να διαταράξουν την κιρκάδια ρύθμιση των γοναδοτροπικών ορμονών, με αποτέλεσμα τη μείωση της γονιμότητας. Η βραδινή, η νυχτερινή ή η εκ περιτροπής εργασία βρέθηκε επίσης να συσχετίζεται με υψηλότερα ποσοστά αποτυχίας της εξωσωματικής γονιμοποίησης.  Το πρόβλημα που δημιουργούν στην γονιμότητα τα νυχτερινά και  ακανόνιστα προγράμματα  εργασίας επιδεινώνεται και από την υπονόμευση που ασκούν στην  διαπροσωπική και σεξουαλική σχέση των ζευγαριών.

Η μείωση της φυσικής κατάστασης του σώματος λόγω των βλαπτικών επιδράσεων του κακού ύπνου στα βιολογικά συστήματα του σώματος και η εμφάνιση χρόνιων παθήσεων που συνδέονται με κακό ύπνο (π.χ. παχυσαρκία,  διαβήτης τύπου 2, κατάθλιψη), μπορεί να  επηρεάσουν περαιτέρω δυσμενώς την γονιμότητα. 

Μέτρα που πρέπει να λάβουν τα ζευγάρια σε αναπαραγωγική προσπάθεια και αφορούν την βελτιστοποίηση του ύπνου:

Τα νευροβιολογικά συστήματα που ρυθμίζουν την ομαλή λειτουργία του κύκλου ύπνου εγρήγορσης και την καλή ποιότητα του ύπνου είναι σύνθετα και εξαιρετικά ευαίσθητα σε μία ποικιλία από παράγοντες. Τέτοιοι παράγοντες που πρέπει να αποφεύγονται είναι η κατάχρηση αλκοόλ, η χρήση διεγερτικών χαπιών, η καφεΐνη, τα μεγάλα γεύματα ιδιαιτέρως κατά την νύχτα, η εντατική σωματική άσκηση προ του ύπνου, τα κρύα ή καυτά μπάνια προ του ύπνου, τα ακατάστατα ωράρια στις ώρες αφύπνισης έγερσης, η συναισθηματική ένταση. Σήμερα με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, την τηλεόραση, την τηλεργασία, τις νυχτερινές βάρδιες, πολλοί άνθρωποι κάνουν τη μέρα νύχτα. Η υπερβολική έκθεση ωστόσο στο μπλε φως αποσυντονίζει το σώμα και δυσχεραίνει την ομαλή αναπλήρωση των ενεργειακών αποθηκών. Υιοθετήστε σταθερό ωράριο ύπνου που να ακολουθεί κατά το δυνατόν τις ώρες της φυσικής συσκότισης και ηλιοφάνειας, περπατήστε το πρωί υπό το φως του ήλιου, τοποθετήστε το γραφείο σας κοντά σε παράθυρο, χαμηλώστε τα φώτα και προτιμήστε θερμό πορτοκαλί φως μετά το σούρουπο. Εάν ευρίσκεστε σε αναπαραγωγική προσπάθεια και δεν σας είναι εύκολο να εγκαταλείψετε πλήρως τις νυχτερινές βάρδιες, υιοθετήστε τουλάχιστον μία κυκλική ρουτίνα (π.χ. κάθε Πέμπτη σταθερό νυχτερινό ωράριο 1600 έως 2400). Εάν ανήκετε στο νυχτερινό ή ενδιάμεσο τύπο ανθρώπου, φροντίστε τουλάχιστον να μην κοιμάστε μετά τα μεσάνυχτα. Εξίσου σημαντική είναι η μέριμνα για σωστό περιβάλλον ύπνου:

  • Προσπαθήστε το υπνοδωμάτιό σας να είναι ευάερο χωρίς φως (ιδιαιτέρως μπλε φως) και θορύβους.
  • Απομακρύνετε τηλεόραση, κινητά τηλέφωνα,  ηλεκτρονικές συσκευές και ζώα από το υπνοδωμάτιο.
  • Ειδικές βαμβακερές μάσκες ύπνου συντελούν στην πλήρη συσκότιση κατά τη νύχτα η οποία με τη σειρά της αυξάνει τα επίπεδα της μελατονίνης του αίματος ουσίας που προάγει τον φυσιολογικό ύπνο. 
  • Φροντίστε για την βέλτιστη ποιότητα στρώματος.
  • Μην χρησιμοποιείτε computer και ηλεκτρονικές συσκευές κατά το τρίωρο που προηγείται του ύπνου.
  • Απομακρύνετε τις πηγές μπλε φωτός κατά το δίωρο που προηγείται του ύπνου χρησιμοποιώντας ανάλογους λαμπτήρες. Αφιερώστε αυτό το δίωρο σε δραστηριότητες αγχόλυσης. 

Το παρόν αποτελεί απόσπασμα από το βιβλίο της ιατρού Αναστασίας Μοσχοβάκη με τίτλο ΑΥΞΗΣΕ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΙΚΑ ΤΗ ΓΟΝΙΜΟΤΗΤΑ ΣΟΥ ΜΕ ΦΥΣΙΚΑ ΜΕΣΑ ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΗΔΥΦΩΝΟ 2026. ΣΕΛΙΔΕΣ 294. ISBN: 9786185940171.

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Η Haleon συμβάλλει στην ανακαίνιση του Πανεπιστημιακού Αμφιθεάτρου της Οδοντιατρικής Σχολής ΑΠΘ
Lavipharm: Σταθερά στο διεθνές προσκήνιο της φαρμακευτικής αγοράς με την 8η συμμετοχή της στη CPHI Europe
Πραγματοποιήθηκε στη Λευκωσία το διεθνές συνέδριο ''Προκλήσεις της Εποχής''