Η θεραπεία μέσω εικονικής πραγματικότητας (Virtual Reality Therapy) συγκαταλέγεται στις πλέον καινοτόμες και ταχέως αναπτυσσόμενες ψηφιακές παρεμβάσεις στη σύγχρονη ιατρική και κλινική ψυχολογία. Με τη χρήση ειδικών συσκευών (VR headsets), οι ασθενείς μεταφέρονται σε τρισδιάστατα, ελεγχόμενα περιβάλλοντα που προσομοιώνουν ρεαλιστικά τον πραγματικό κόσμο. Παρά τα εντυπωσιακά θεραπευτικά της οφέλη, η τεχνολογία αυτή δεν ενδείκνυται για κάθε κλινική περίπτωση, ούτε απευθύνεται αδιακρίτως σε όλους. 

Ο μηχανισμός δράσης και η επιστημονική τεκμηρίωση

Η πλέον διαδεδομένη εφαρμογή της τεχνολογίας εντοπίζεται στη Θεραπεία Έκθεσης μέσω Εικονικής Πραγματικότητας (Virtual Reality Exposure Therapy – VRET), η οποία αποτελεί παρακλάδι της Γνωσιακής Συμπεριφορικής Θεραπείας. Ο βασικός θεραπευτικός άξονας στηρίζεται στην πρόκληση της «αίσθησης παρουσίας» (sense of presence), δηλαδή της υποκειμενικής αντίληψης του ασθενούς ότι βρίσκεται πράγματι μέσα στο εικονικό περιβάλλον. Μέσω της εμβύθισης αυτής, ενεργοποιούνται τα ίδια νευρωνικά κυκλώματα του φόβου που θα ενεργοποιούνται και σε πραγματικές συνθήκες.

Σύμφωνα με μία συστηματική μετα-ανάλυση από τους Carl et al. (2019), η μέθοδος VRET επιτυγχάνει ισοδύναμη, και σε ορισμένες παραμέτρους ανώτερη, αποτελεσματικότητα σε σύγκριση με την παραδοσιακή έκθεση σε πραγματικές συνθήκες. Η διαβαθμισμένη, επαναλαμβανόμενη έκθεση σε στρεσογόνα ερεθίσματα οδηγεί στην εξοικείωση και απόσβεση του φοβικού άγχους. Η θεραπευτική της αποτελεσματικότητα είναι επιστημονικά τεκμηριωμένη σε:

  • Αγχώδεις διαταραχές και ειδικές φοβίες: Όπως η υψοφοβία, η αγοραφοβία, η κλειστοφοβία, η φοβία για τα αεροπορικά ταξίδια και το κοινωνικό άγχος.
  • Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD): Επιτρέποντας στον ασθενή να επεξεργαστεί ασφαλώς τραυματικές μνήμες σε ένα πλήρως ελεγχόμενο από τον θεραπευτή πλαίσιο, χωρίς φυσικό κίνδυνο .
  • Διαχείριση οξέος πόνου: Μέσω του νευρογνωστικού μηχανισμού της απόσπασης της προσοχής, μειώνοντας δραστικά την υποκειμενική αντίληψη του άλγους σε εγκαυματίες και νοσοκομειακούς ασθενείς κατά τη διάρκεια επώδυνων ιατρικών πράξεων.
  • Νευρολογική αποκατάσταση: Ερευνητικά δεδομένα καταδεικνύουν ότι τα προγράμματα VR επιταχύνουν την επανεκπαίδευση της κινητικότητας των άκρων και της βάδισης σε ασθενείς μετά από αγγειακό εγκεφαλικό επεισόδιο.

Είναι κατάλληλη για όλους; Αντενδείξεις και ιατρικοί περιορισμοί

Παρά το εύρος των ενδείξεων, η επιστημονική βιβλιογραφία ορίζει αυστηρά κριτήρια αποκλεισμού, τα οποία καθιστούν τη μέθοδο ακατάλληλη για συγκεκριμένες πληθυσμιακές ομάδες:

  1. Ιστορικό επιληψίας: Οι ταχείες εναλλαγές καρέ, οι οπτικές αναλαμπές και οι έντονες αντιθέσεις φωτεινότητας μπορούν να πυροδοτήσουν επιληπτικές κρίσεις, αποτελώντας απόλυτη ιατρική αντένδειξη.
  2. Σοβαρές διαταραχές του αιθουσαίου συστήματος: Ασθενείς με ενεργό λαβυρινθίτιδα, νόσο του Menière ή σοβαρή περιφερική αιθουσαία ανεπάρκεια κινδυνεύουν από οξεία επιδείνωση ιλίγγου και αιφνίδια απώλεια ισορροπίας.
  3. Οξεία ψύχωση και σοβαρές αποσυνδετικές διαταραχές: Αν και εξειδικευμένες πειραματικές μελέτες διερευνούν τη χρήση VR για την κατανόηση του παρανοϊκού ιδεασμού σε ελεγχόμενες ερευνητικές συνθήκες, η εφαρμογή της σε ασθενείς με ενεργό ψυχωσικό επεισόδιο, αποπροσωποποίηση ή αποπραγματοποίηση εγκυμονεί κινδύνους αποσυντονισμού και επιδείνωσης της ικανότητας διάκρισης μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας.

Ανεπιθύμητες ενέργειες: Το φαινόμενο της κυβερνοναυτίας (Cybersickness)

Η πλέον καταγεγραμμένη παρενέργεια της εικονικής πραγματικότητας είναι η κυβερνοναυτία (cybersickness). Πρόκειται για μια μορφή ναυτίας κίνησης, η οποία εκδηλώνεται με ζάλη, πονοκέφαλο, γενική κακουχία, οφθαλμική καταπόνηση και αποπροσανατολισμό.

Βιολογικά ερμηνεύεται μέσω της θεωρίας της αισθητηριακής σύγκρουσης: το οπτικό σύστημα λαμβάνει μηνύματα κίνησης μέσα στην εικονική πραγματικότητα, ενώ ταυτόχρονα το αιθουσαίο και το ιδιοδεκτικό σύστημα αναφέρουν ότι το σώμα παραμένει ακίνητο. Αν και τα συμπτώματα υποχωρούν με την παύση της έκθεσης, σε αρκετές περιπτώσεις μπορεί να προκαλέσουν πρόωρη εγκατάλειψη της θεραπείας (drop-out). Επιπλέον, λόγω της προσωρινής επίδρασης στα αντανακλαστικά και στον κινητικό συντονισμό, συνιστάται ανάπαυση και αποφυγή οδήγησης αμέσως μετά τις συνεδρίες VR.

Τι χρειάζεται να γνωρίζει το κοινό

Προκειμένου να προστατευθούν οι ασθενείς και να διαμορφωθούν ρεαλιστικές προσδοκίες, είναι κρίσιμο να αποσαφηνιστούν τρεις βασικοί άξονες:

  • Η τεχνολογία δεν είναι θεραπευτής, αλλά θεραπευτικό εργαλείο: Το λογισμικό και τα γυαλιά VR δεν υποκαθιστούν τον κλινικό ειδικό. Η θεραπευτική σχέση, η σωστή κλινική πλαισίωση και η ερμηνεία των γνωσιακών διεργασιών παραμένουν αποκλειστική ευθύνη του καταρτισμένου επαγγελματία υγείας.
  • Απαιτείται εξειδικευμένη προηγούμενη διάγνωση: Η ένταξη σε πρωτόκολλο VR προϋποθέτει πλήρη κλινική εκτίμηση και λήψη ιατρικού ιστορικού για τον αποκλεισμό νευρολογικών ή οφθαλμολογικών αντενδείξεων.
  • Ανάγκη για αυστηρά ελεγχόμενη έκθεση: Η έκθεση σε στρεσογόνα ερεθίσματα απαιτεί προσεκτική κλιμάκωση, με βάση το θεραπευτικό πρωτόκολλο. Η μη εποπτευόμενη χρήση εμπορικού λογισμικού, στερείται θεραπευτικού πλαισίου και μπορεί να πυροδοτήσει έντονη απορρύθμιση του άγχους.

Η θεραπεία μέσω εικονικής πραγματικότητας αποτελεί ένα επιστημονικά έγκυρο και εξαιρετικά υποσχόμενο όπλο στη φαρέτρα της σύγχρονης ιατρικής. Ωστόσο, η αποτελεσματικότητα και η ασφάλειά της εξαρτώνται απόλυτα από την ορθή επιλογή του ασθενούς και την αυστηρή κλινική καθοδήγηση.

Βιβλιογραφία

  • Carl, E., Stein, A. T., Levihn-Coon, A., Pogue, J. R., Rothbaum, B., Emmelkamp, P., Powers, M. B., & Smits, J. A. (2019). Virtual reality exposure therapy for anxiety and related disorders: A meta-analysis of randomized controlled trials. Journal of Anxiety Disorders, 61, 27–36. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2018.08.003
  • Freeman, D., Reeve, S., Robinson, A., Ehlers, A., Clark, D., Spanlang, B., & Slater, M. (2017). Virtual reality in the assessment, understanding, and treatment of mental health disorders. Psychological Medicine, 47(14), 2393–2400. https://doi.org/10.1017/S003329171700040X
  • Hoffman, H. G., Chambers, G. T., Meyer, W. J., Arceneaux, L. L., Russell, W. J., Seibel, E. J., Richards, T. L., Sharar, S. R., & Patterson, D. R. (2011). Virtual reality as an adjunctive non-pharmacologic analgesic for acute burn pain during medical procedures. Annals of Behavioral Medicine, 41(2), 183–191. https://doi.org/10.1007/s12160-010-9248-7
  • Laver, K. E., Lange, B., George, S., Deutsch, J. E., Saposnik, G., & Crotty, M. (2017). Virtual reality for stroke rehabilitation. Cochrane Database of Systematic Reviews, 2017(11), CD008349. https://doi.org/10.1002/14651858.CD008349.pub4
  • Mallari, B., Spaeth, E. K., Goh, H., & Boyd, B. S. (2019). Virtual reality as an analgesic for acute and chronic pain in adults: A systematic review and meta-analysis. Journal of Pain Research, 12, 2053–2085. https://doi.org/10.2147/JPR.S200498
  • Maples-Keller, J. L., Bunnell, B. E., Kim, S. J., & Rothbaum, B. O. (2017). The use of virtual reality technology in cognitive behavioral therapy: A review. Harvard Review of Psychiatry, 25(3), 103–113. https://doi.org/10.1097/HRP.0000000000000138
  • Riva, G. (2022). Virtual reality in clinical psychology. In Reference Module in Neuroscience and Biobehavioral Psychology. Elsevier. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-818697-8.00006-6
  • Saredakis, D., Szpak, A., Birckhead, B., Keage, H. A. D., Rizzo, A., & Loetscher, T. (2020). Factors associated with virtual reality sickness in head-mounted displays: A systematic review and meta-analysis. Frontiers in Human Neuroscience, 14, 96. https://doi.org/10.3389/fnhum.2020.00096

Ειδήσεις υγείας σήμερα
ΕΙΝΑΠ: Οι νοσοκομειακοί γιατροί να μην συμμετέχουν στην άυλη συνταγογράφηση
Θεραπεία GLP-1 και διπλό στίγμα: Όταν γίνεται αφορμή για κριτική
Κυβερνοεπίθεση σε γαλλική τράπεζα αίματος, ανέβασαν τη θερμοκρασία