Από το 2024 η φυματίωση έχει επανέλθει ως πρώτη αιτία θανάτου από λοιμώδη νόσο σε παγκόσμιο επίπεδο, μετά την προσωρινή "εκθρόνισή" της από την COVID-19. Η ίδια χρονιά σηματοδότησε και την σταθεροποίηση της νόσου, έπειτα από μια σειρά ετών με αύξηση των περιπτώσεων, λόγω της διατάραξης των συστημάτων ελέγχου της, εξαιτίας της πανδημίας.

Η παγκόσμια επίπτωση αντιστοιχεί σε 131 περιστατικά ανά 100.000 πληθυσμού και αφορά κυρίως την υποσαχάρια Αφρική και τη Νοτιοανατολική Ασία. Στην Ευρώπη είναι σημαντικά χαμηλότερη και έχει υπολογιστεί στα 24 περιστατικά ανά 100.000 πληθυσμού. Ωστόσο, η "Γηραιά Ήπειρος" έχει δυσανάλογο ποσοστό πολυανθεκτικής φυματίωσης, με 1/6 του παγκόσμιου φορτίου, ενώ τα κρούσματα εντοπίζονται κυρίως σε ειδικές πληθυσμιακές ομάδες, όπως πρόσφυγες, κρατούμενοι, άστεγοι και Ρομά.

Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Φυματίωσης (24 Μαρτίου) κ. Κατερίνα Μανίκα (φωτογραφία), καθηγήτρια Πνευμονολογίας – Φυματιολογίας στο ΑΠΘ, διευθύντρια της πανεπιστημιακής Πνευμονολογικής Κλινικής στο νοσοκομείο "Γ. Παπανικολάου", μιλάει στο iatronet.gr για τις σημερινές προκλήσεις στην πρόληψη, τη διάγνωση και την θεραπευτική αντιμετώπιση της φυματίωσης, καθώς και για την ανάγκη χάραξης εθνικής στρατηγικής. Το πρώτο βήμα έχει δρομολογηθεί από τον ΕΟΔΥ, με τις βασικές αρχές του Εθνικού Σχεδίου να έχουν κοινοποιηθεί σε επαγγελματίες Υγείας.

Πώς νόσησε τετραμελής οικογένεια

Η επιστημονική εκδήλωση της Πνευμονολογικής Κλινικής του ΑΠΘ, που διοργανώνεται την ερχόμενη Πέμπτη με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα, έχει στόχο, μεταξύ άλλων, να αναδείξει την κοινωνική διάσταση της φυματίωσης. Θα γίνει αναφορά σε συγκεκριμένη περίπτωση μιας οικογένειας, που ανήκει σε ειδική ευάλωτη πληθυσμιακή ομάδα και κατοικεί σε παραμεθόρια περιοχή της χώρας, με δυσχερή πρόσβαση στην υγειονομική περίθαλψη. Τα κενά σε επίπεδο πρόληψης και αντιμετώπισης είχαν ως αποτέλεσμα να νοσήσουν και να χρειαστούν πολύμηνη νοσηλεία τέσσερα μέλη της οικογένειας.

Ο άνδρας, που νόσησε πρώτος από πολυανθεκτική φυματίωση, δεν αντιμετωπίστηκε με την ενδεδειγμένη θεραπεία, λόγω ελλιπούς εμπειρίας στο νοσηλευτικό ίδρυμα όπου απευθύνθηκε. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με την παράλειψη ελέγχου του οικογενειακού του περιβάλλοντος είχε ως αποτέλεσμα να νοσήσουν ο πατέρας του και τα δύο μικρά του παιδιά. Οι δύο ενήλικες νοσηλεύτηκαν για περισσότερο από 6 μήνες στο νοσοκομείο "Γ. Παπανικολάου" και τα ανήλικα σε παιδιατρική κλινική στο ίδιο διάστημα, με πολλαπλά κοινωνικά προβλήματα στη διάρκεια της νοσηλείας.

"Δεν υπάρχει κάποια κοινωνική δομή, η οποία θα πάει στο σπίτι του ανθρώπου που αρρώστησε, θα μιλήσει στη γλώσσα του, θα εξηγήσει και θα πείσει την οικογένεια να υποβληθεί σε έλεγχο. Έτσι, βασιζόμαστε στην πρωτοβουλία της ίδιας της οικογένειας", σημειώνει η κ. Μανίκα.

Εθνικό Σχέδιο στα "σκαριά"

Ο ΕΟΔΥ τα τελευταία χρόνια εκδίδει ετήσιες εκθέσεις για την επίπτωση της φυματίωσης στην Ελλάδα, ενώ πρόσφατα κοινοποίησε στους επαγγελματίες Υγείας τις βασικές αρχές ενός Εθνικού Σχεδίου για την αντιμετώπιση της φυματίωσης. Αυτό στοχεύει, μεταξύ άλλων, στην ενεργητική αναζήτηση της νόσου σε πληθυσμούς υψηλού κινδύνου όπως πρόσφυγες και κρατούμενους, την αξιοποίηση των δυνατοτήτων της τεχνολογίας για την επιδημιολογική επιτήρηση, τη μείωση της υποδήλωσης της νόσου, την εργαστηριακή και κλινική ετοιμότητα, την συμμόρφωση των ασθενών στη θεραπεία, την παρακολούθηση των θεραπευόμενων ώστε να μη διακόπτουν τη θεραπεία, την επάρκεια αντιφυματικών φαρμάκων κ.ά. "Όλα αυτά κινούνται στη σωστή κατεύθυνση. Παρόλο που παραμένουν ακόμα στο στάδιο ενός σχεδίου, είναι ένα πρώτο βήμα", παρατηρεί η καθηγήτρια.

Υποδήλωση στην Ελλάδα

Με βάση τις καταγεγραμμένες περιπτώσεις, η επίπτωση της φυματίωσης στην Ελλάδα το 2024 ήταν 3,8 περιπτώσεις ανά 100.000 πληθυσμού, με τον πραγματικό τους αριθμό να εκτιμάται σε 3 ως 5 φορές παραπάνω. Την συγκεκριμένη χρονιά καταγράφηκαν συνολικά 400 περιστατικά ενεργού φυματίωσης, 19% λιγότερα σε σύγκριση με το 2023, με τον Οργανισμό, ωστόσο, να αναγνωρίζει πως το φαινόμενο "εκτιμάται ότι σχετίζεται με την υποδιάγνωση και υποδήλωση, παρά με αληθή κάμψη του νοσήματος".

Οι εγχώριες περιπτώσεις είναι σχεδόν μοιρασμένες ανάμεσα σε ανθρώπους που έχουν γεννηθεί στην Ελλάδα και εκείνους που έχουν εισέλθει από το εξωτερικό, κυρίως από την Κεντρική και Νότια Ασία και από την υποσαχάρια Αφρική. Σύμφωνα με την κ. Μανίκα, οι ασθενείς που έχουν γεννηθεί στην Ελλάδα είναι συνήθως μεγαλύτερης ηλικίας (άνω των 55 και κυρίως άνω των 65 ετών) σε σχέση με τους γεννημένους εκτός χώρας (15 ως 45 ετών). Οι τελευταίοι, σε μεγαλύτερο ποσοστό (53%) σε σχέση με τους γηγενείς (40%) έχουν παρουσία κοιλότητας κατά τη διάγνωση, κάτι που υποδηλώνει πως διαγιγνώσκονται συχνότερα με καθυστέρηση και μεταδίδουν για περισσότερο χρόνο.

Το 16,5% των ανθρώπων που δηλώθηκαν με φυματίωση στην Ελλάδα ήταν σε συνθήκες ομαδικής διαβίωσης. Η πλειονότητά τους (57%) σε δομές μεταναστών, το 14% σε φυλακές και το 14% σε καταυλισμό Ρομά. Ένα από τα μεγαλύτερα ζητήματα, που αφορά κυρίως μετακινούμενους πληθυσμούς με καταγωγή εκτός Ευρώπης, είναι πως χάνονται στην παρακολούθηση και δεν ολοκληρώνουν τη θεραπεία τους, με συνέπεια να ξαναγίνονται μεταδοτικοί.

Σχεδόν το 90% όσων μολυνθούν από το μυκοβακτηρίδιο της φυματίωσης μένει σε μια ειρηνική συνύπαρξη με αυτό, καθώς το ανοσοποιητικό του ελέγχει τη νόσο. Το 5% θα εκδηλώσει τη νόσο μέσα στα πρώτα 1-2 χρόνια, ενώ το υπόλοιπο 5% αργότερα στη ζωή του.

Νέα θεραπευτικά σχήματα

Όπως επισημαίνει η κ.Μανίκα, ευρεία έρευνα βρίσκεται σε εξέλιξη, τόσο σε επίπεδο διάγνωσης, με νέες μοριακές διαγνωστικές μεθόδους, όσο και στη θεραπεία.

Τετράμηνο θεραπευτικό σχήμα για τους παιδιατρικούς ασθενείς από ευαίσθητα στελέχη είναι διαθέσιμο και στην Ελλάδα, σε αντίθεση με τα αντίστοιχα σχήματα για τους ενήλικες που δεν έχουν έρθει ακόμη στην Ευρώπη. Σε ό,τι αφορά την πολυανθεκτική φυματίωση, πολύ σημαντική εξέλιξη είναι η εισαγωγή νέων σχημάτων που μειώνουν τη διάρκεια θεραπείας σε 6 μήνες από τουλάχιστον 18. "Είναι διαθέσιμα στην Ελλάδα, αλλά με αρκετή καθυστέρηση. Παραγγέλνονται ονομαστικά και χρειαζόμαστε 2 μήνες για να τα αποκτήσουμε, έτσι στην πράξη το 6μηνο γίνεται 8μηνο", διευκρινίζει η καθηγήτρια.

Μέσα στο 2025 έχουν εκδοθεί νέες οδηγίες για τη διάγνωση, την πρόληψη και την αντιμετώπιση της φυματίωσης, τόσο από την Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία, όσο και από πολλούς διεθνείς φορείς.

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Η φυματίωση είναι ακόμα εδώ και δεν κάνει διακρίσεις
Παγκόσμια ημέρα ευαισθητοποίησης για την Lp(a)
Τεστ με ρινικό επίχρισμα για διάγνωση της νόσου Αλτσχάιμερ