Λουλούδια που τρώγονται - Πόσο ασφαλής είναι η κατανάλωσή τους

Τα βρώσιμα άνθη αποτελούν μια σύγχρονη διατροφική τάση που συνδυάζει αισθητική, γαστρονομία και λειτουργική διατροφή. Τα τελευταία χρόνια εμφανίζονται όλο και συχνότερα σε εστιατόρια υψηλής γαστρονομίας, επιδόρπια και ροφήματα, κυρίως λόγω της στροφής των καταναλωτών προς πιο φυσικά προϊόντα (Mlcek & Rop, 2011). Παρότι θεωρούνται «φυσικά», αυτό δεν σημαίνει ότι είναι πάντα ασφαλή. Η βιβλιογραφία δείχνει ότι ορισμένα άνθη μπορεί να περιέχουν ανεπιθύμητες ή τοξικές ουσίες, ενώ η ασφάλειά τους εξαρτάται από τις συνθήκες παραγωγής και διαχείρισης (Kristanc & Kreft, 2016).

Τι είναι τα βρώσιμα άνθη

Τα βρώσιμα άνθη είναι συγκεκριμένα είδη λουλουδιών που μπορούν να καταναλωθούν με ασφάλεια όταν καλλιεργούνται σωστά. Δεν αποτελούν βασική τροφή, αλλά χρησιμοποιούνται κυρίως ως διακοσμητικό ή συμπληρωματικό στοιχείο στη διατροφή. Ενδεικτικά περιλαμβάνουν καλέντουλα, ιβίσκο, τριαντάφυλλο, λεβάντα, πανσέ, χαμομήλι, νεροκάρδαμο, Μωβ βιολέτα και άνθη κολοκυθιού, μεταξύ άλλων.

Ιστορική χρήση και εξέλιξη

Η χρήση ανθέων στη διατροφή δεν είναι νέα. Από την αρχαιότητα χρησιμοποιούνταν για αρωματισμό, θεραπευτικούς σκοπούς και διακόσμηση τροφίμων. Στην Ανατολή, ιδιαίτερα στην Κίνα και την Ιαπωνία, τα άνθη εντάσσονται παραδοσιακά σε ιατρικά και διατροφικά σκευάσματα. Η σύγχρονη «αναβίωσή» τους ξεκίνησε από τη γαλλική υψηλή γαστρονομία και στη συνέχεια εξαπλώθηκε παγκοσμίως ως τάση (Fernandes et al., 2019).

Καλλιέργεια και προέλευση

Στην Ελλάδα, αρκετά βρώσιμα άνθη καλλιεργούνται ήδη, όπως κολοκυθοανθοί, χαμομήλι, καλέντουλα και λεβάντα, κυρίως σε μικρές ή βιολογικές καλλιέργειες.

Ωστόσο, πολλά «εξωτικά» άνθη εισάγονται από χώρες όπως η Ολλανδία, η Γαλλία και η Ιταλία, όπου υπάρχει οργανωμένη παραγωγή για γαστρονομική χρήση. Η διεθνής αγορά βασίζεται τόσο σε καλλωπιστικά φυτά όσο και σε εξειδικευμένες καλλιέργειες τροφίμων.

Γιατί αυξήθηκε η κατανάλωση

Η αυξημένη ζήτηση οφείλεται σε πολλούς παράγοντες:

στροφή προς φυσικά και «καθαρά» τρόφιμα
ανάπτυξη της vegan και vegetarian διατροφής
ανάγκη για αισθητική αναβάθμιση πιάτων
ενδιαφέρον για λειτουργικά τρόφιμα με βιοδραστικές ουσίες
επιρροή της σύγχρονης γαστρονομίας (Rodrigues et al., 2017)

Διατροφική αξία

Τα βρώσιμα άνθη περιέχουν σημαντικές βιοδραστικές ενώσεις, όπως πολυφαινόλες, φλαβονοειδή, καροτενοειδή και βιταμίνες A, C και E (Pires et al., 2017). Οι ουσίες αυτές παρουσιάζουν αντιοξειδωτική δράση, συμβάλλοντας στην προστασία από το οξειδωτικό στρες και ενδεχομένως στη μείωση κινδύνου χρόνιων νοσημάτων (Chen et al., 2018). Ανθοί όπως η καλέντουλα και το τριαντάφυλλο έχουν μελετηθεί εκτενώς για την υψηλή περιεκτικότητά τους σε φαινολικές ενώσεις και αντιοξειδωτική ικανότητα (Schmitzer et al., 2019).

Καταναλωτική συμπεριφορά

Οι καταναλωτές επηρεάζονται κυρίως από την εμφάνιση, το άρωμα και τη γεύση των ανθέων. Έντονα χρώματα όπως το κίτρινο και το μπλε θεωρούνται ιδιαίτερα ελκυστικά (Kelly et al., 2001).

Το άρωμα παίζει επίσης σημαντικό ρόλο, καθώς επηρεάζει την αντίληψη της ποιότητας και της γαστρονομικής εμπειρίας (Zimowski, 2014). Σε πολλές περιπτώσεις, τα βρώσιμα άνθη συνδέονται με «υγιεινή και καινοτόμο διατροφή» (Chen & Wei, 2017).

Κίνδυνοι και ασφάλεια τροφίμων

Μικροβιολογικοί κίνδυνοι

Ένας από τους σημαντικότερους κινδύνους είναι η παρουσία παθογόνων μικροοργανισμών, όπως Salmonella spp. (Hirneisen et al., 2012). Η μόλυνση μπορεί να προκύψει από το έδαφος, το νερό ή κακές πρακτικές υγιεινής κατά τη συγκομιδή και τη διαχείριση.

Χημικοί κίνδυνοι

Τα υπολείμματα φυτοφαρμάκων αποτελούν επίσης σημαντικό ζήτημα, ιδιαίτερα όταν χρησιμοποιούνται καλλωπιστικά φυτά που δεν προορίζονται για κατανάλωση (Matyjaszczyk, 2017).

Περιβάλλον και επιμόλυνση

Η περιβαλλοντική ρύπανση επηρεάζει σημαντικά την ασφάλεια των άγριων ανθέων (Omasa et al., 2002). Βαρέα μέταλλα, όπως το κάδμιο και ο μόλυβδος, μπορούν να απορροφηθούν από τα φυτά μέσω του εδάφους (Superville et al., 2017).

Αυτό καθιστά απαραίτητη τη σωστή επιλογή περιοχής συλλογής και τον έλεγχο ποιότητας πριν από την κατανάλωση.

Νομικό πλαίσιο

Στην Ευρωπαϊκή Ένωση έχουν θεσπιστεί όρια για υπολείμματα φυτοφαρμάκων σε βότανα και άνθη (EFSA, 2018). Παρ’ όλα αυτά, η νομοθεσία δεν καλύπτει πλήρως όλα τα είδη βρώσιμων ανθέων. Δεδομένα από το σύστημα RASFF δείχνουν επαναλαμβανόμενα περιστατικά μικροβιακής και χημικής μόλυνσης, γεγονός που αναδεικνύει την ανάγκη αυστηρότερων ελέγχων (Erickson, 2012).

Κόστος και διαθεσιμότητα

Τα βρώσιμα άνθη θεωρούνται σχετικά ακριβά προϊόντα λόγω:

μικρής διάρκειας ζωής
χειρωνακτικής συλλογής
περιορισμένης παραγωγής
ειδικών συνθηκών καλλιέργειας

Στην Ελλάδα διατίθενται κυρίως σε βιολογικά καταστήματα, επιλεγμένα super markets, λαϊκές αγορές και εστιατόρια υψηλής γαστρονομίας.

Συμπεράσματα

Τα βρώσιμα άνθη αποτελούν μια ανερχόμενη διατροφική τάση με σημαντική γαστρονομική και διατροφική αξία. Περιέχουν βιοδραστικές ενώσεις με πιθανές ευεργετικές ιδιότητες, ωστόσο η ασφάλειά τους δεν είναι δεδομένη. Η απουσία πλήρους ρυθμιστικού πλαισίου, σε συνδυασμό με τους μικροβιολογικούς και χημικούς κινδύνους, καθιστά απαραίτητη τη σωστή καλλιέργεια, τον έλεγχο και την ενημέρωση όλων των εμπλεκομένων στην αλυσίδα τροφίμων.

Βιβλιογραφία

Chen, N.-H. & Wei, S. (2017) ‘Factors influencing consumers’ attitudes towards the consumption of edible flowers’, Food Quality and Preference, 56(Part A), pp. 93–100. https://doi:10.1016/j.foodqual.2016.10.001
EFSA (European Food Safety Authority) (2018) ‘The 2016 European Union report on pesticide residues in food’, EFSA Journal, 16(5), p. 5256. https://doi:10.2903/j.efsa.2018.5256
Fernandes, L., Casal, S., Pereira, J.A., Saraiva, J.A. & Ramalhosa, E. (2017) ‘Edible flowers: A review of the nutritional, antioxidant, and phytochemical composition’, International Journal of Molecular Sciences, 18(10), p. 2044. https://doi:10.3390/ijms18102044
Hirneisen, K.A., Sharma, M. & Kniel, K.E. (2012) ‘Human enteric pathogen contamination of beverages and produce’, Critical Reviews in Food Science and Nutrition, 52(4), pp. 283–293. https://doi:10.1080/10408398.2010.499622.
Kelly, J. (2001) ‘The influence of color on consumer perception of food’, Journal of Sensory Studies, 16(1), pp. 1–15. https://doi:10.1111/j.1745-459X.2001.tb00287.x.
Kristanc, L. & Kreft, S. (2016) ‘European medicinal and edible flowers: Toxicity, safety and health claims’, Food and Chemical Toxicology, 91, pp. 62–73. https://doi:10.1016/j.fct.2016.02.018.
Matyjaszczyk, E. (2017) ‘Pesticide residues in ornamental plants available for sale as edible flowers’, Progress in Plant Protection, 57(2), pp. 128–131. https://doi:10.14199/ppp-2017-022.
Mlcek, J. & Rop, O. (2011) ‘Fresh edible flowers of ornamental plants – A new source of nutraceutical foods’, Trends in Food Science & Technology, 22(10), pp. 561–569. https://doi:10.1016/j.tifs.2011.04.006.
Omasa, K., Saji, H., Youssefian, S. & Kondo, N. (2002) Air Pollution and Plant Biotechnology: Prospects for Phytoremediation of Environmental Pollutants and For Educational Purposes. Tokyo: Springer. https://doi:10.1007/978-4-431-67017-9.
Pires, T.C.S.P., Barros, L., Santos-Buelga, C. & Ferreira, I.C.F.R. (2017) ‘Edible flowers: Emerging components in the diet’, Trends in Food Science & Technology, 67, pp. 18–26. https://doi:10.1016/j.tifs.2017.06.013.
Rodrigues, H., de Oliveira, M.L.C.V., Siqueira, A. & Siqueira, J. (2017) ‘Functional food consumption: Focus on edible flowers’, Journal of Culinary Science & Technology, 15(4), pp. 315–325. https://doi:10.1080/15428052.2017.1302390.
Schmitzer, V., Mikulic-Petkovsek, M., Veberic, R. & Stampar, F. (2013) ‘Comparison of phenolic composition and antioxidant activity of roses and calendula petals’, Central European Journal of Biology, 8(9), pp. 916–922. https://doi:10.2478/s11535-013-0212-y.
Superville, P.J., Net, S., Dumoulin, D., Prygiel, J. & Billon, G. (2017) ‘Uptake of trace metals by plants grown in contaminated soils’, Environmental Science and Pollution Research, 24(1), pp. 60–73. https://doi:10.1007/s11356-016-7247-4.
Zimowski, M. (2014) ‘Sensory properties and the role of aroma in the perception of food products’, Journal of Agricultural and Food Chemistry [ή σχετικό περιοδικό κλάδου], 62(15), pp. 3341–3350. https://doi:10.1021/jf4053966.