Η πλασμαφαίρεση ή θεραπευτική ανταλλαγή πλάσματος (Therapeutic Plasma Exchange – TPE) αποτελεί μία εξειδικευμένη εξωσωματική θεραπευτική μέθοδο, η οποία χρησιμοποιείται για την απομάκρυνση παθολογικών ουσιών από το πλάσμα του αίματος. Τα τελευταία χρόνια η χρήση της έχει αυξηθεί σημαντικά, ιδιαίτερα σε νευρολογικά, αιματολογικά, νεφρολογικά και αυτοάνοσα νοσήματα. Σύμφωνα με τις κατευθυντήριες οδηγίες της American Society for Apheresis (ASFA, 2023-2024), η πλασμαφαίρεση θεωρείται σήμερα θεραπεία πρώτης γραμμής για κάποια σοβαρά νοσήματα, ενώ σε άλλα νοσήματα χρησιμοποιείται συμπληρωματικά με φαρμακευτική αγωγή.

Η μέθοδος βασίζεται στη μηχανική απομάκρυνση του πλάσματος που περιέχει αυτοαντισώματα, ανοσοσυμπλέγματα, φλεγμονώδεις κυτταροκίνες ή τοξικές ουσίες και στην αντικατάστασή του με λευκωματίνη ή φρέσκο κατεψυγμένο πλάσμα. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται ταχεία μείωση των παθολογικών παραγόντων που συμμετέχουν στην εξέλιξη της νόσου.

Ιστορική αναδρομή

Οι πρώτες εφαρμογές πλασμαφαίρεσης ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1950, ενώ η συστηματική κλινική χρήση της αναπτύχθηκε τη δεκαετία του 1970 με την εξέλιξη των μηχανημάτων εξωσωματικής κυκλοφορίας (Sanchez & Balogun, 2021). Αρχικά χρησιμοποιήθηκε κυρίως σε ασθενείς με υπεργλοιότητα αίματος και αιματολογικές διαταραχές. Στη συνέχεια, η βελτίωση της τεχνολογίας επέτρεψε την εφαρμογή της σε αυτοάνοσα και νευρολογικά νοσήματα.

Σήμερα η πλασμαφαίρεση θεωρείται αναπόσπαστο μέρος της εντατικής θεραπείας σε πολλές μονάδες παγκοσμίως, ενώ συνεχώς διευρύνονται οι ενδείξεις της μέσω νεότερων μελετών και κλινικών πρωτοκόλλων.

Τι είναι η πλασμαφαίρεση

Η πλασμαφαίρεση είναι μία εξωσωματική διαδικασία κατά την οποία αφαιρείται το πλάσμα του αίματος και αντικαθίσταται από ειδικά διαλύματα. Το αίμα του ασθενούς διέρχεται μέσω ειδικού φίλτρου ή φυγοκεντρικού συστήματος που διαχωρίζει το πλάσμα από τα έμμορφα συστατικά του αίματος.

Τα ερυθρά αιμοσφαίρια, τα λευκά αιμοσφαίρια και τα αιμοπετάλια επιστρέφουν στον οργανισμό μαζί με το υγρό αντικατάστασης. Η θεραπεία μπορεί να πραγματοποιηθεί είτε με φίλτρα μεμβράνης είτε με φυγοκεντρική τεχνική, ανάλογα με τον διαθέσιμο εξοπλισμό και την κλινική κατάσταση του ασθενούς.

Στόχος της μεθόδου είναι η γρήγορη απομάκρυνση ουσιών που ευθύνονται για την πρόκληση ή επιδείνωση της νόσου. Οι ουσίες αυτές μπορεί να είναι:

  • Αυτοαντισώματα
  • Ανοσοσυμπλέγματα
  • Κρυοσφαιρίνες
  • Παραπρωτεΐνες
  • Φλεγμονώδεις μεσολαβητές
  • Τοξίνες ή φάρμακα

Πώς πραγματοποιείται η διαδικασία

Η πλασμαφαίρεση πραγματοποιείται συνήθως σε ειδικά οργανωμένες μονάδες αιμοκάθαρσης, μονάδες αφαίρεσης ή σε Μονάδες Εντατικής Θεραπείας.

Αρχικά εξασφαλίζεται αγγειακή προσπέλαση μέσω κεντρικού φλεβικού καθετήρα ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, μέσω περιφερικών φλεβών. Το αίμα οδηγείται στο μηχάνημα αφαίρεσης όπου διαχωρίζεται το πλάσμα από τα κυτταρικά στοιχεία.

Το απομακρυνόμενο πλάσμα αντικαθίσταται από:

  • Διάλυμα λευκωματίνης 5%
  • Φρέσκο κατεψυγμένο πλάσμα
  • Συνδυασμό λευκωματίνης και φυσιολογικού ορού

Η διάρκεια κάθε συνεδρίας κυμαίνεται συνήθως από 2 έως 4 ώρες. Οι περισσότεροι ασθενείς χρειάζονται 3 έως 7 συνεδρίες, ανάλογα με τη νόσο και την ανταπόκριση στη θεραπεία.

Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας απαιτείται συνεχής παρακολούθηση των ζωτικών σημείων, της αρτηριακής πίεσης, της πηκτικότητας και των ηλεκτρολυτών, καθώς μπορεί να εμφανιστούν επιπλοκές όπως υπόταση, υποασβεστιαιμία, αλλεργικές αντιδράσεις ή διαταραχές πήξης.

Σε ποιες παθήσεις χρησιμοποιείται

Η πλασμαφαίρεση εφαρμόζεται σήμερα σε μεγάλο εύρος νοσημάτων. Οι κυριότερες ενδείξεις περιλαμβάνουν:

Νευρολογικά νοσήματα

  • Μυασθένεια gravis
  • Σύνδρομο Guillain-Barré
  • Χρόνια φλεγμονώδης απομυελινωτική πολυνευροπάθεια
  • Αυτοάνοσες εγκεφαλίτιδες
  • Σκλήρυνση κατά πλάκας σε βαριές υποτροπές

Μελέτες των τελευταίων ετών δείχνουν σημαντική βελτίωση στη μυασθένεια gravis και στο σύνδρομο Guillain-Barré, ιδιαίτερα όταν η θεραπεία εφαρμόζεται έγκαιρα (Ipe et al., 2021; Stoian et al., 2021).

Αιματολογικά νοσήματα

  • Θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα
  • Υπεργλοιότητα αίματος
  • Μακροσφαιριναιμία Waldenström
  • Αιμολυτικό ουραιμικό σύνδρομο

Νεφρολογικά και αυτοάνοσα νοσήματα

  • Αγγειίτιδες ANCA
  • Σύνδρομο Goodpasture
  • Συστηματικός ερυθηματώδης λύκος
  • Ταχέως εξελισσόμενη σπειραματονεφρίτιδα

Άλλες ενδείξεις

  • Δηλητηριάσεις
  • Σοβαρή υπερτριγλυκεριδαιμία
  • Απόρριψη μεταμόσχευσης
  • Σοβαρές φλεγμονώδεις καταστάσεις σε ΜΕΘ

Κατά την πανδημία COVID-19 διερευνήθηκε επίσης η χρήση της σε ασθενείς με βαριά φλεγμονώδη αντίδραση και σύνδρομο κυτταροκινών (Koball et al., 2022).

Αποτελέσματα και αποτελεσματικότητα

Η αποτελεσματικότητα της πλασμαφαίρεσης εξαρτάται από τη νόσο, το στάδιο της νόσου και τη χρονική στιγμή εφαρμογής της θεραπείας.

Στη μυασθένεια gravis η θεραπεία οδηγεί συχνά σε ταχεία βελτίωση της μυϊκής ισχύος και της αναπνευστικής λειτουργίας (Ipe et al., 2021). Σε κρίσεις μυασθένειας μπορεί να αποδειχθεί σωτήρια, μειώνοντας την ανάγκη παρατεταμένης μηχανικής υποστήριξης της αναπνοής.

Στο σύνδρομο Guillain-Barré η πλασμαφαίρεση έχει συσχετιστεί με ταχύτερη νευρολογική αποκατάσταση και μικρότερη διάρκεια νοσηλείας στη ΜΕΘ (Stoian et al., 2021).

Στη θρομβωτική θρομβοπενική πορφύρα θεωρείται θεραπεία εκλογής, καθώς μειώνει σημαντικά τη θνητότητα όταν ξεκινά άμεσα.

Παράλληλα, η μέθοδος χρησιμοποιείται συχνά ως «γέφυρα» μέχρι να δράσουν οι ανοσοκατασταλτικές θεραπείες (Tonev & Momchilova, 2023). Αυτό είναι ιδιαίτερα σημαντικό σε βαρέως πάσχοντες ασθενείς όπου απαιτείται άμεση μείωση των κυκλοφορούντων αυτοαντισωμάτων.

Ωστόσο, η πλασμαφαίρεση δεν αποτελεί οριστική θεραπεία για τα περισσότερα αυτοάνοσα νοσήματα. Οι παθολογικοί παράγοντες μπορεί να επανεμφανιστούν, γι’ αυτό συχνά συνδυάζεται με κορτικοστεροειδή, ανοσοκατασταλτικά ή βιολογικούς παράγοντες.

Πιθανές επιπλοκές

Παρότι θεωρείται σχετικά ασφαλής διαδικασία όταν πραγματοποιείται από εξειδικευμένο προσωπικό, η πλασμαφαίρεση μπορεί να συνοδεύεται από επιπλοκές (Mahmoud et al., 2021).

Οι συχνότερες είναι:

  • Υπόταση
  • Υποασβεστιαιμία λόγω κιτρικών
  • Αλλεργικές αντιδράσεις
  • Διαταραχές πήξης
  • Λοιμώξεις από κεντρικούς καθετήρες
  • Αιμορραγικές επιπλοκές
  • Ηλεκτρολυτικές διαταραχές

Για τον λόγο αυτό, η συνεχής παρακολούθηση από έμπειρη ιατρική και νοσηλευτική ομάδα είναι καθοριστικής σημασίας για την ασφάλεια του ασθενούς.

Κριτήρια ένταξης ασθενών στη μέθοδο

Η επιλογή των ασθενών βασίζεται σε διεθνείς κατευθυντήριες οδηγίες και στην εκτίμηση της βαρύτητας της νόσου (ASFA, 2023-2024).

Τα βασικά κριτήρια περιλαμβάνουν:

  • Επιβεβαιωμένη διάγνωση νόσου που ανταποκρίνεται στην πλασμαφαίρεση
  • Σοβαρή ή ταχέως εξελισσόμενη κλινική εικόνα
  • Αποτυχία συμβατικής θεραπείας
  • Παρουσία αυτοαντισωμάτων ή παθολογικών παραγόντων στο πλάσμα
  • Απουσία σοβαρών αντενδείξεων

Αντενδείξεις μπορεί να αποτελέσουν:

  • Ασταθής αιμοδυναμική κατάσταση
  • Σοβαρές διαταραχές πήξης
  • Μη ελεγχόμενη σηψαιμία
  • Αδυναμία αγγειακής προσπέλασης

Η απόφαση για ένταξη λαμβάνεται συνήθως από διεπιστημονική ομάδα που περιλαμβάνει νεφρολόγους, αιματολόγους, νευρολόγους και εντατικολόγους.

Νοσοκομεία στην Ελλάδα όπου εφαρμόζεται η πλασμαφαίρεση

Η πλασμαφαίρεση πραγματοποιείται στην Ελλάδα σε εξειδικευμένα δημόσια νοσοκομεία και πανεπιστημιακά κέντρα, καθώς και σε επιλεγμένα ιδιωτικά θεραπευτήρια που διαθέτουν μονάδες εξωσωματικών θεραπειών και κατάλληλα εκπαιδευμένο προσωπικό.

Ενδεικτικά, η μέθοδος εφαρμόζεται σε νοσοκομεία όπως:

  • Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών «Γ. Γεννηματάς» 
  • Λαϊκό Γενικό Νοσοκομείο Αθηνών 
  • Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο «Αττικόν» 
  • Πανεπιστημιακό Γενικό Νοσοκομείο ΑΧΕΠΑ 
  • Ιπποκράτειο Νοσοκομείο Θεσσαλονίκης 
  • Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο Πατρών 

Η μέθοδος εφαρμόζεται κυρίως σε μονάδες νεφρολογίας, αιματολογίας και εντατικής θεραπείας, ενώ απαιτεί εξειδικευμένο εξοπλισμό και διεπιστημονική συνεργασία.

Ο ρόλος της νοσηλευτικής ομάδας

Η συμβολή των νοσηλευτών στην επιτυχία της πλασμαφαίρεσης είναι ιδιαίτερα σημαντική. Οι νοσηλευτές είναι υπεύθυνοι για:

  • Την προετοιμασία του ασθενούς
  • Την παρακολούθηση ζωτικών σημείων
  • Τη διαχείριση του εξοπλισμού
  • Την αναγνώριση επιπλοκών
  • Την ψυχολογική υποστήριξη του ασθενούς
  • Την εκπαίδευση του ασθενούς και της οικογένειας

Η εξειδικευμένη νοσηλευτική φροντίδα συμβάλλει στη μείωση των επιπλοκών και στη βελτίωση της συνολικής εμπειρίας του ασθενούς.

Συμπεράσματα

Στη σύγχρονη κλινική πράξη, η πλασμαφαίρεση έχει εξελιχθεί σε μία ιδιαίτερα σημαντική θεραπευτική επιλογή σε σοβαρά αυτοάνοσα, νευρολογικά, αιματολογικά και νεφρολογικά νοσήματα. Η δυνατότητα ταχείας απομάκρυνσης παθολογικών παραγόντων από το πλάσμα την καθιστά ιδιαίτερα αποτελεσματική σε κρίσιμες καταστάσεις.

Η συνεχής εξέλιξη της τεχνολογίας και των θεραπευτικών πρωτοκόλλων έχει βελτιώσει σημαντικά την ασφάλεια και την αποτελεσματικότητα της μεθόδου (Tonev & Momchilova, 2023; Sanchez & Balogun, 2021). Παράλληλα, η εφαρμογή της σε εξειδικευμένα κέντρα και η συνεργασία διεπιστημονικών ομάδων διασφαλίζουν καλύτερα αποτελέσματα για τους ασθενείς.

Η πλασμαφαίρεση δεν αντικαθιστά τη βασική θεραπεία των νοσημάτων, αλλά λειτουργεί συχνά ως κρίσιμο θεραπευτικό εργαλείο που μπορεί να σώσει ζωές και να βελτιώσει σημαντικά την πρόγνωση.

Βιβλιογραφία

  1. American Society for Apheresis (ASFA). Guidelines on the Use of Therapeutic Apheresis in Clinical Practice. Recent updates 2023-2024.
  2. Ipe TS, Davis AR, Raval JS. Therapeutic Plasma Exchange in Myasthenia Gravis: A Systematic Literature Review and Meta-Analysis of Comparative Evidence. Frontiers in Neurology. 2021;12:662856. DOI: 10.3389/fneur.2021.662856
  3. Koball S, Rogge J, Frimmel S, et al. Immunoadsorption and plasmapheresis at the ICU - A description of the frequencies and indications in a single center experience and a case report. Therapeutic Apheresis and Dialysis. 2022;26(Suppl 1):97-101. DOI: 10.1111/1744-9987.13848
  4. Mahmoud SH, Buhler J, Chu E, et al. Drug Dosing in Patients Undergoing Therapeutic Plasma Exchange. Neurocritical Care. 2021;34(1):301-311. DOI: 10.1007/s12028-020-01046-z
  5. Sanchez AP, Balogun RA. Therapeutic Plasma Exchange in the Critically Ill Patient: Technology and Indications. Advances in Chronic Kidney Disease. 2021;28(1):59-73. DOI: 10.1053/j.ackd.2020.10.001
  6. Stoian A, Serban G, Bajko Z, et al. Therapeutic plasma exchange as a first-choice therapy for axonal Guillain-Barré syndrome: A case-based review of the literature. Experimental and Therapeutic Medicine. 2021;21(3):265. DOI: 10.3892/etm.2021.9653
  7. Tonev DG, Momchilova A. Therapeutic Plasma Exchange in Certain Immune-Mediated Neurological Disorders: Focus on a Novel Nanomembrane-Based Technology. Biomedicines. 2023;11(2):328. DOI: 10.3390/biomedicines11020328
  8. Wind M, Gaasbeek AGA, Oosten LEM, et al. Therapeutic plasma exchange in pregnancy: A literature review. European Journal of Obstetrics & Gynecology and Reproductive Biology. 2021;260:29-36. DOI: 10.1016/j.ejogrb.2021.03.018

 

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Η Bayer Ελλάς αναδεικνύει τη σημασία των κλινικών μελετών και των δεδομένων πραγματικού κόσμου
"Το Νήμα του Χρόνου": Το νέο βιβλίου του δημοσιογράφου του iatronet.gr, Φίλιππου Ζάχαρη
Απώλεια μυϊκής μάζας με τους αγωνιστές GLP-1 ανησυχεί τους ειδικούς