Τα περισσότερα ρευματικά νοσήματα είναι ανοσομεσολαβούμενα, δηλαδή προκαλούνται από λανθασμένη ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος, το οποίο αναγνωρίζει στοιχεία του ίδιου του οργανισμού ως ξένα ή εχθρικά και τους επιτίθεται, προκαλώντας χρόνια φλεγμονή και ιστική βλάβη. Η ανοσολογία άλλαξε θεαματικά την κατανόηση των μηχανισμών παθογένεσης, οδήγησε σε στοχευμένες θεραπείες με πολύ καλύτερα αποτελέσματα για τους ασθενείς, ενώ άνοιξε και το δρόμο για πρόληψη. 

"Το μέλλον της ρευματολογίας πιθανόν θα βασίζεται σε πρόβλεψη, έγκαιρη παρέμβαση και εξατομικευμένη θεραπεία", επισημαίνει η ρευματολόγος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Κρήτης, Αμαλία Ραπτοπούλου (φωτογραφία), η οποία μίλησε για τον ρόλο της Ανοσολογίας, τις σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις και τα "στοιχήματα" των επόμενων δεκαετιών στο πλαίσιο του 8ου Πανελλήνιου Συνεδρίου της Ομοσπονδίας ΡευΜΑζην, που διοργανώθηκε πριν από λίγες μέρες στη Θεσσαλονίκη. Ένα από αυτά τα "στοιχήματα" είναι η εκμετάλλευση του λεγόμενου "παραθύρου ευκαιρίας" για πρώιμη παρέμβαση και διακοπή της νόσου, στο κρίσιμο διάστημα όπου η φλεγμονή είναι ακόμα αναστρέψιμη και το ανοσοποιητικό μπορεί να επαναρυθμιστεί. 

Οι στοχευμένες θεραπείες

Τα τελευταία χρόνια η ανοσολογία αποκάλυψε συγκεκριμένα κύτταρα, μοριακές οδούς, χημικές ουσίες, όπως κυτταροκίνες που οδηγούν στη νόσο κι αυτό άνοιξε το δρόμο για τις στοχευμένες θεραπείες που πλέον έχουμε στη διάθεσή μας, σημείωσε η κ. Ραπτοπούλου. Αυτές οι θεραπείες, πρόσθεσε, στοχεύουν κυτταροκίνες, ανοσοκύτταρα, πρόσφατα  και ενδοκυττάριες οδούς, ανασταλτικά και διεγερτικά μονονοπάτια στη συνδιέγερση κ.ά. Αποτέλεσμα είναι να βελτιωθεί σημαντικά η κλινική εικόνα και η ποιότητα ζωής των ασθενών και να αυξηθούν τα ποσοστά αυτών που ζουν με νόσο χαμηλής ενεργότητας, σε ύφεση, έχοντας αποφύγει μόνιμες βλάβες και παραμορφώσεις. 

Εκτός από ανοσομεσολαβούμενα, τα ρευματικά νοσήματα είναι:

  • Χρόνια, με την ανοσολογική δυσλειτουργία να διαρκεί για χρόνια και από τη στιγμή που θα ξεκινήσει κανένας δεν μπορεί να προβλέψει με σιγουριά πότε θα σταματήσει ή θα μπει από μόνη της η ύφεση. 
  • Πολυσυστημικά, γιατί η φλεγμονή δεν περιορίζεται μόνο στις αρθρώσεις, αλλά μπορεί να επηρεάσει και πολλά όργανα όπως το δέρμα, τους πνεύμονες, τους νεφρούς, τα αγγεία, την καρδιά, το νευρικό σύστημα. 
  • Ετερογενή, δηλαδή δύο ασθενείς που μπορεί να φέρουν την ίδια διάγνωση μπορεί να έχουν διαφορετική πορεία, εξέλιξη και ανταπόκριση στη φαρμακευτική αγωγή. Αυτό κάνει δύσκολη τη διάγνωση, την πρόγνωση και την επιλογή θεραπείας. 

Με τη βοήθεια της ανοσολογίας, σήμερα γνωρίζουμε ότι στη φλεγμονή συμμετέχουν κύτταρα τόσο του έμφυτου όσο και του προσαρμοστικού ανοσοποιητικού, και πως η αλληλεπίδρασή τους δημιουργεί ένα δίκτυο και έναν φαύλο κύκλο. Με τη λάθος αναγνώριση και ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού προκύπτουν τα αυτοάνοσα και τα αυτοφλεγμονώδη νοσήματα, με κοινό αποτέλεσμα την παραγωγή κυτταροκινών, τη φλεγμονή και την ιστική βλάβη.

"Παράθυρο ευκαιρίας" για πρώιμη παρέμβαση

Η φλεγμονή συχνά αρχίζει πολλά χρόνια πριν από την εκδήλωση της νόσου, όπου υπάρχει μια χρόνια ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού, χωρίς ακόμα εμφανή συμπτώματα. Στη λεγόμενη φλεγμονή χαμηλού βαθμού (low grade inflammation), γίνεται μια συνεχής ενεργοποίηση του ανοσοποιητικού, που σιγά σιγά οδηγεί σε βλάβες ιστών, στην εμφάνιση συστηματικής νόσου και στην εμφάνιση συννοσηροτήτων. 

Σήμερα περιγράφονται στάδια πριν από την κλινική νόσο, που οφείλονται σε γενετική προδιάθεση, σε περιβαλλοντικούς παράγοντες που επιδρούν πάνω στο γονιδίωμα (όπως κάπνισμα, λοιμώξεις, μικροβίωμα, ορμονικοί παράγοντες), αλλά και σε ανάπτυξη αυτοαντισωμάτων που μπορεί να προηγούνται πολλά χρόνια πριν από την εκδήλωση της νόσου χωρίς να εμφανίζονται συμπτώματα.

"Επομένως έχουμε μια πρώιμη νόσο, που μπορεί να εκδηλώνεται μόνο με αρθραλγίες, κόπωση και ήπια φλεγμονή, ήπια δηλαδή συμπτώματα τα οποία δεν μπορούν να βάλουν τη διάγνωση. Αυτό είναι το διάστημα στο οποίο θα μπορούσε κανείς να παρέμβει", παρατήρησε η κ. Ραπτοπούλου, προσθέτοντας: "Ένας στόχος και ένα στοίχημα για τις επόμενες δεκαετίες, με μια νέα έννοια, το λεγόμενο interception (διακοπή) της νόσου, με παρέμβαση πριν ακόμα εγκατασταθεί πλήρως η νόσος".

Αυτή η παρέμβαση, που μπορεί να βασιστεί σε βιοδείκτες, απεικόνιση και διάφορους ανοσολογικούς δείκτες, μπορεί να αποτρέψει μόνιμες βλάβες, να οδηγήσει σε ύφεση και να αποφύγουμε τον φαύλο κύκλο αυτοανοσίας, φλεγμονής και ιστικής βλάβης. 

"Η σύγχρονη έρευνα λοιπόν προσπαθεί να βρει βιοδείκτες που θα προβλέπουν ποιος θα εμφανίσει τη νόσο, ποια θα είναι η βαρύτητά της, και ποια θεραπεία είναι πιθανότερο να λειτουργήσει στον ασθενή. Για τον σκοπό αυτό χρησιμοποιούνται αυτοαντισώματα, κυτταροκίνες, γονιδιακές υπογραφές και διάφοροι κυτταρικοί πληθυσμοί", σημείωσε.

Νέες θεραπευτικές προσεγγίσεις

Οι σύγχρονες θεραπευτικές προσεγγίσεις στα ρευματικά νοσήματα περιλαμβάνουν:

  • Κυτταρικές θεραπείες με χρήση μεσεγχυματικών βλαστοκυττάρων.
  • Εφαρμογή αλγορίθμων μηχανικής μάθησης και την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) για την εξατομικευμένη ιατρική και την επιλογή του κατάλληλου βιολογικού φαρμάκου για τον κάθε ασθενή.
  • Στοχευμένη αναστολή κυτταροκινών.
  • CAR-T κύτταρα, γενετικά τροποποιημένα Τ κύτταρα του ανοσοποιητικού, τα οποία προγραμματίζονται να στοχεύουν συγκεκριμένα κύτταρα που προκαλούν φλεγμονή, όπως αυτά που εμπλέκονται σε αυτοάνοσα νοσήματα, χωρίς να καταστρέφουν ολόκληρο το ανοσοποιητικό σύστημα.

"Ο στόχος της επόμενης δεκαετίας, με τη βοήθεια της ανοσολογίας, είναι ο κάθε ασθενής να λαμβάνει τη θεραπεία που ταιριάζει στο δικό του ανοσολογικό προφίλ. Μια tailored medicine, ιατρική κομμένη και ραμμένη στον ασθενή", ανέφερε η ρευματολόγος, προσθέτοντας πως "αυτό απαιτεί μοριακή ταξινόμηση των νοσημάτων, βιοδείκτες, συγκέντρωση μεγάλου όγκου δεδομένων σε πολλούς ασθενείς σε πολλές χώρες και συνεργασία ανάμεσα στα κράτη, καθώς και χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης". 

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Πώς θα πάρω απόφαση να αρχίσω δίαιτα
Επιστημονικές εξελίξεις και καινοτομίες στη Φυσικοθεραπεία
Γυναίκες και πνεύμονες: Πιο ευάλωτες στη ΧΑΠ και λιγότερο διαγνωσμένες