Πώς μπορεί ένα μικροσκοπικό ψάρι, με μήκος μόλις ενός χιλιοστού, να συμβάλλει στην παγκόσμια έρευνα κατά του καρκίνου; Η επιστημονική κοινότητα τρέφει μεγάλες προσδοκίες από το zebrafish, ή ψάρι-ζέβρα, το οποίο έχει προσελκύσει επενδύσεις δισεκατομμυρίων την τελευταία δεκαετία.

Ο επίκουρος καθηγητής Φαρμακολογίας στο Πανεπιστήμιο Κύπρου, Νικόλας Διέτης, εξηγεί στο iatronet.gr τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά που καθιστούν το συγκεκριμένο ψάρι ως το ιδανικό πειραματικό μοντέλο για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων, αλλά και για την επιλογή της κατάλληλης διαθέσιμης θεραπείας για τον κάθε ασθενή, στο πλαίσιο της εξατομικευμένης ιατρικής. Ο ίδιος είναι συντονιστής του zBRAIN, ενός καινοτόμου ερευνητικού έργου στην Κύπρο, που διερευνά τη δυνατότητα αξιοποίησης του zebrafish στην έρευνα για το γλοιοβλάστωμα, έναν από τους πιο επιθετικούς και δύσκολα διαχειρίσιμους καρκίνους του εγκεφάλου. 

Το διαφανές ψάρι – ζέβρα

Τα ποντίκια, που διαχρονικά χρησιμοποιούνται κυρίως ως πειραματόζωα, είναι μεν πιο πολύπλοκοι οργανισμοί, αλλά η έρευνα σε αυτά συναντά κάποιες πρακτικές προκλήσεις: «Μπορεί κανείς να χρησιμοποιήσει έναν περιορισμένο αριθμό, ενώ δεν έχει τη δυνατότητα να δει πραγματικά τι γίνεται μέσα στο σώμα του ποντικού όταν έχει καρκίνο, το βλέπει μόνο στην αρχή και στο τέλος», εξηγεί ο κ.Διέτης, προσθέτοντας: «Αυτές οι πρακτικές δυσκολίες δημιουργούν μετά πρόβλημα μετάφρασης στον ασθενή. Στην κλινική μελέτη συχνά δεν επιτυγχάνεται αυτό που βλέπουμε στο εργαστήριο».

Το zebrafish συγκεντρώνει μια σειρά από πλεονεκτήματα, που το έχουν φέρει στην πρώτη γραμμή του επιστημονικού ενδιαφέροντος. Όπως αναφέρει ο επίκουρος καθηγητής: 

  • Έχει κατά 70% ίδια γονίδια με τον άνθρωπο, καθώς και το 83% των γονιδίων που ξέρουμε ότι σχετίζονται με κάποια ασθένεια στον άνθρωπο
  • Το σώμα του είναι διαφανές στα αρχικά στάδια, έχοντας αναπτύξει το σύνολο των οργάνων του. Οι ερευνητές μπορούν με ένα απλό μικροσκόπιο, χωρίς επέμβαση, να παρακολουθούν σε πραγματικό χρόνο την κινητικότητα των καρκινικών κυττάρων, πώς αντιδρούν με άλλα κύτταρα του ανοσοποιητικού συστήματος, πώς κάνουν μεταστάσεις. 
  • Έχει πολύ μικρό μέγεθος (σ.σ. στην πλήρη του ανάπτυξη φτάνει στα 2-3 εκατοστά, αλλά στην έρευνα χρησιμοποιείται σε στάδιο «εφηβείας», όταν έχει φτάσει σε μήκος μόλις 1 χιλιοστού). Αυτό δίνει τη δυνατότητα να γίνονται παράλληλα πολλαπλά πειράματα, σε εκατοντάδες ψάρια, μέσα σε έναν πολύ μικρό χώρο, με ελάχιστο κόστος.

Το ψάρι-ζέβρα ως avatar του ασθενούς

Οι επιστήμονες παίρνουν τον όγκο του ασθενούς που έχει αφαιρεθεί στο χειρουργείο και βάζουν τα καρκινικά κύτταρα στο αντίστοιχο όργανο του μικροσκοπικού ψαριού. «Πολλά πειράματα έδειξαν πως η βιολογία του καρκίνου, ο τρόπος που μεγαλώνει, που κάνει μεταστάσεις, είναι ο ίδιος με ό,τι θα έκανε στον άνθρωπο, και αυτό το βλέπουμε μπροστά μας», σημειώνει ο κ. Διέτης.

Το zebrafish γίνεται avatar του συγκεκριμένου ασθενή, ο οποίος λόγω του μικρού μεγέθους του ψαριού μπορεί να έχει εκατοντάδες avatars. «Μπορώ να βάλω 150 avatars για τον ίδιο όγκο, για τον ίδιο ασθενή, άρα να κάνω ταυτόχρονα 150 πειράματα με διαφορετικά φάρμακα και συνδυασμούς φαρμάκων για να δω την αντίδραση του καρκίνου», εξηγεί. Λόγω του πολύ γρήγορου μεταβολισμού του συγκεκριμένου ζώου, οι επιστήμονες μπορούν να δουν στο μικροσκόπιο, μέσα σε μόλις 5 μέρες τη συμπεριφορά του καρκίνου, που στην κλινική πράξη θα φανεί σε 4-5 μήνες. «Είναι ένα εξαιρετικό μοντέλο για να κάνουμε προγνωστική ιατρική. Να προσπαθήσουμε να βρούμε από πριν αν ο καρκίνος είναι πολύ επιθετικός, αν θα κάνει μετάσταση, αν έχει αντίσταση στη θεραπεία», επισημαίνει και προσθέτει πως αυτές οι δυνατότητες μπορούν να αξιοποιηθούν με δύο τρόπους: 

  • Σε καρκίνους στους οποίους υπάρχουν διαθέσιμα πάρα πολλά φάρμακα, όπως ο καρκίνος του προστάτη, του μαστού κ.ά., μπορεί να επιλεγεί νωρίς ποιο είναι το κατάλληλο φάρμακο για να ξεκινήσει η θεραπεία, με βάση την αντίδραση που είχε στο avatar, στο πλαίσιο της εξατομικευμένης ιατρικής.
  • Σε καρκίνους στους οποίους οι θεραπευτικές επιλογές είναι περιορισμένες, οι δυνατότητες επεκτείνονται στην έρευνα για την ανάπτυξη νέων φαρμάκων, δοκιμάζοντας εκατοντάδες επιλογές σε μικρό χώρο και χρόνο. 

Το έργο zBRAIN

Το γλοιοβλάστωμα είναι ένας από τους πιο επιθετικούς και δύσκολα αντιμετωπίσιμους καρκίνους. Οι διαθέσιμες θεραπείες είναι περιορισμένες (κυρίως τεμοζολομίδη), με σημαντικά ποσοστά αντίστασης των ασθενών. Μια σημαντική πρόκληση για την επιστημονική κοινότητα είναι η απουσία ενός αξιόπιστου μοντέλου in vivo που να επιτρέπει την ταχεία αξιολόγηση της ανταπόκρισης ενός ασθενούς στη θεραπεία. Το zBRAIN είναι ένα καινοτόμο ερευνητικό έργο που φιλοδοξεί να καλύψει αυτό το κενό, με τη χρήση του μοντέλου του zebrafish ως avatar του ασθενούς. 

«Το project είναι να πάρουμε 30 νεοδιαγνωσθέντες ασθενείς με γλοιοβλάστωμα. Επειδή για πρώτη φορά γίνεται αυτό στη συγκεκριμένη ασθένεια, αρχικός στόχος της κλινικής μελέτης είναι να επιβεβαιώσουμε ότι το μοντέλο αυτό είναι αντιπροσωπευτικό με το τι γίνεται στον άνθρωπο. Να αποδείξουμε, δηλαδή, τον παραλληλισμό πως αυτό που συμβαίνει στα ψάρια συμβαίνει και στον ασθενή», εξηγεί ο συντονιστής του έργου. Αντίστοιχες μελέτες που έχουν γίνει τα τελευταία χρόνια έχουν αποδείξει 98% ακρίβεια του μοντέλου σε άλλους καρκίνους όπως του μαστού και των ωοθηκών. Σε περίπτωση επιβεβαίωσης, με ποσοστά άνω του 70%, θα υπάρξει προσπάθεια επέκτασης, με νέα μελέτη που θα αφορά τη δοκιμή νέων θεραπειών.

Η μελέτη, που χρηματοδοτείται από το Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας της Κυπριακής Δημοκρατίας, διενεργείται από το Εργαστήριο Πειραματικής Φαρμακολογίας της Ιατρικής Σχολής του Πανεπιστημίου Κύπρου, σε συνεργασία με τη Νευροχειρουργική Κλινική του Γενικού Νοσοκομείου Λευκωσίας, με διευθυντή τον Δρ Μωϋσή - Άκη Λάμπρου, με το Ινστιτούτο Νευρολογίας και Γενετικής της Κύπρου – Τμήμα Βιοπληροφορικής, με διευθυντή τον Δρ Γεώργιο Μ. Σπύρου και με την spin off εταιρεία EPOS – IASIS, με διευθύντρια την Δρ Ανδριανή Οδυσσέως. 

Το έργο, διάρκειας 2 ετών, διανύει τον 5ο μήνα και έχει ήδη εφαρμογή σε 9 ασθενείς. Τα πρώτα ευρήματα θα προκύψουν από την προανάλυση που θα διεξαχθεί στον 1ο χρόνο εφαρμογής. 

Προσθέστε το iatronet.gr στο Discover

Ειδήσεις υγείας σήμερα
Η ΕΚΤΕΡ Α.Ε. αναλαμβάνει την ολοκλήρωση των εγκαταστάσεων της Ιατρικής Σχολής του Δ.Π.Θ.
Ο Όμιλος Τσέτη στο Health Nexus Forum 2026 στο Βέλγιο για την ΑΙ στην Υγεία
Ο Ε.Ε.Σ. και ο Δήμος Παλαιού Φαλήρου διοργανώνουν δράση ενημέρωσης για την ασφάλεια στο νερό