Η εξωνοσοκομειακή φροντίδα περιλαμβάνει πλέον ένα ευρύ φάσμα δομών και υπηρεσιών, από τα ιδιωτικά ιατρεία και τα διαγνωστικά εργαστήρια έως τις Μονάδες Ημερήσιας Νοσηλείας (ΜΗΝ), συμπεριλαμβανομένων των μονάδων τεχνητού νεφρού και την κατ’ οίκον φροντίδα. Η αυξανόμενη πολυπλοκότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών, εξαιτίας της επικράτησης επεμβατικών πράξεων και θεραπειών υψηλής εξειδίκευσης και κινδύνου, καθώς και της εμπλοκής διαφορετικών δομών και επαγγελματιών στη διαδρομή του ασθενούς, δημιουργεί αυξημένες απαιτήσεις για την πρόληψη κινδύνων, τον συντονισμό και τη συνέχεια της φροντίδας.
Η νόμιμη λειτουργία μιας δομής και η άδεια άσκησης επαγγέλματος αποτελούν αναγκαίες, αλλά όχι ικανές, συνθήκες για τη διασφάλιση της ποιότητας και της ασφάλειας των παρεχόμενων υπηρεσιών, επισημαίνει η δρ Βασιλική Καπάκη, διεθνής Εμπειρογνώμονας της Ποιότητας της Φροντίδας και της Ασφάλειας των Ασθενών, μέλος της Ομάδας Ειδικών του ΟΟΣΑ για την Κουλτούρα Ασφάλειας των Ασθενών. Δεν πιστοποιούν κατ’ ανάγκην την επάρκεια για την εκτέλεση συγκεκριμένων πράξεων, την ετοιμότητα αντιμετώπισης επιπλοκών ή την αποτελεσματική διαχείριση κινδύνων και δυσμενών συμβάντων. Για τον λόγο αυτό, σύμφωνα με την ίδια, προτείνεται η ανάπτυξη ενός Εθνικού Πλαισίου Ποιότητας και Ασφάλειας για την εξωνοσοκομειακή φροντίδα, με θεμελιώδη αρχή την αναλογικότητα βάσει κινδύνου: κοινές ελάχιστες εγγυήσεις για όλους τους ασθενείς και πρόσθετες απαιτήσεις ανάλογες προς το είδος, την πολυπλοκότητα και τον κίνδυνο κάθε υπηρεσίας.
Όπως μας εξηγεί, οι οκτώ αλληλένδετοι πυλώνες του Εθνικού Πλαισίου Ποιότητας και Ασφάλειας πρέπει να αποτελείται από τα εξής:
1. Διαβαθμισμένο σύστημα αδειοδότησης και εποπτείας βάσει κινδύνου
Η αδειοδότηση πρέπει να συνδέεται όχι μόνο με την εγκατάσταση, αλλά και με τις υπηρεσίες και ιατρικές πράξεις που παρέχονται. Η ταξινόμηση τους βάσει προκαθορισμένων κριτηρίων, όπως η επεμβατικότητα, η πιθανή σοβαρότητα μιας ανεπιθύμητης ενέργειας, η χρήση προϊόντων αυξημένου κινδύνου και η δυνατότητα άμεσης αντιμετώπισης επιπλοκών θα προσδιορίζει ποιες απαιτούν ειδική άδεια ή πρόσθετες εγκρίσεις που δικαιολογούνται από τον αυξημένο κίνδυνο.
2. Τεκμηριωμένη επάρκεια για υπηρεσίες και ιατρικές πράξεις υψηλού κινδύνου
Η γενική άδεια άσκησης επαγγέλματος δεν τεκμηριώνει αυτομάτως την επάρκεια για κάθε επιμέρους υπηρεσία και ιατρική πράξη. Όπου ο κίνδυνος και η τεχνική πολυπλοκότητα το δικαιολογούν, απαιτείται πρόσθετη τεκμηρίωση εκπαίδευσης, δεξιοτήτων και κλινικής εμπειρίας στο πλαίσιο διαδικασιών πιστοποίησης της επάρκειας και παραχώρησης κλινικών δικαιωμάτων.
3. Ετοιμότητα για επείγουσες καταστάσεις
Κάθε δομή χρειάζεται επίπεδο ετοιμότητας ανάλογο με τις υπηρεσίες και τις ιατρικές πράξεις της, το οποίο μπορεί να περιλαμβάνει κατάλληλο εξοπλισμό, εκπαιδευμένο προσωπικό, σαφή κατανομή ρόλων, διαδικασίες αναγνώρισης κλινικής επιδείνωσης και προκαθορισμένη διαδικασία διακομιδής ή κλιμάκωσης της φροντίδας προς νοσοκομειακή δομή.
4. Ιχνηλασιμότητα φαρμάκων και προϊόντων αυξημένου κινδύνου
Για φάρμακα, προϊόντα αίματος, βιολογικά ή κυτταρικά προϊόντα και άλλα υλικά αυξημένου κινδύνου, πρέπει να διασφαλίζεται η ιχνηλασιμότητα σε όλη την αλυσίδα: από τον προμηθευτή και την παρτίδα έως τον ασθενή και την ιατρική πράξη στην οποία χρησιμοποιήθηκε το προϊόν, και αντίστροφα. Για τα επαναχρησιμοποιούμενα ιατροτεχνολογικά προϊόντα πρέπει, όπου απαιτείται, να τεκμηριώνονται η επανεπεξεργασία και η αποστείρωσή τους.
5. Αναφορά ανεπιθύμητων συμβάντων και οργανωσιακή μάθηση
Η αναφορά ανεπιθύμητων συμβάντων και παρ’ ολίγον λαθών, πρέπει να ενθαρρύνεται, με προστασία από τιμωρητική αντίδραση όταν πρόκειται για ανθρώπινο λάθος ή συστημική αδυναμία. Η καταγραφή πρέπει να ακολουθείται από διερεύνηση συστημικών παραγόντων, ανατροφοδότηση, διορθωτικές ενέργειες και αξιολόγηση της αποτελεσματικότητάς τους, με σαφή διάκριση των περιπτώσεων που δικαιολογούν θεσμική ή πειθαρχική παρέμβαση.
6. Μέτρηση και βελτίωση της κουλτούρας ασφάλειας
Η κουλτούρα ασφάλειας περιλαμβάνει την ανοικτή επικοινωνία, την ομαδική εργασία, τη δέσμευση της ηγεσίας και την ικανότητα οργανωσιακής μάθησης. Η μέτρησή της πρέπει να βασίζεται σε επιστημονικά τεκμηριωμένα και κατάλληλα προσαρμοσμένα εργαλεία και να αξιοποιείται για βελτίωση, όχι ως αυτοτελές κριτήριο αδειοδότησης, κατάταξης ή τιμωρίας.
7. Ρύθμιση της ψηφιακής ιατρικής διαφήμισης
Παραπλανητικοί θεραπευτικοί ισχυρισμοί και μη τεκμηριωμένες δηλώσεις αποτελεσματικότητας μπορούν να επηρεάσουν τις αποφάσεις των ασθενών και να δημιουργήσουν μη ρεαλιστικές προσδοκίες. Χρειάζονται σαφέστεροι κανόνες ψηφιακής προβολής, προσδιορισμός των αρμόδιων αρχών και συντονισμός με την ιατρική δεοντολογία, τη νομοθεσία για την προστασία του καταναλωτή και το ρυθμιστικό πλαίσιο για τα φάρμακα και τα ιατροτεχνολογικά προϊόντα.
8. Δημιουργία αξιόπιστου εθνικού μητρώου εξωνοσοκομειακών δομών και υπηρεσιών
Το μητρώο πρέπει να διακρίνει την αδειοδότηση, τη συμμόρφωση με τις υποχρεωτικές απαιτήσεις και τα αποτελέσματα αξιολόγησης ποιότητας και ασφάλειας, ενισχύοντας τη διαφάνεια χωρίς να συγχέει διαφορετικές διαδικασίες.

Τι μπορεί να αξιοποιήσει η Ελλάδα από τη διεθνή εμπειρία
Η διεθνής εμπειρία προσφέρει σημαντικά μεθοδολογικά εργαλεία και θεσμικά παραδείγματα, όχι έτοιμες λύσεις προς αυτούσια μεταφορά.
Στη Γαλλία, η Ανώτατη Αρχή Υγείας (Haute Autorité de Santé, HAS) αναδεικνύει την αξία της ανεξάρτητης εξωτερικής αξιολόγησης και της εξέτασης της πραγματικής διαδρομής του ασθενούς.
Παρότι η πιστοποίηση της HAS αφορά κυρίως τις υγειονομικές μονάδες, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων εξωνοσοκομειακών υπηρεσιών και ιατρικών πράξεων, όπως το χειρουργείο ημέρας και η αιμοκάθαρση, η μεθοδολογία της προσφέρει χρήσιμα εργαλεία. Στο πλαίσιο της πιστοποίησης χρησιμοποιούνται, μεταξύ άλλων, η ιχνηλάτηση ασθενούς (patient tracer) η οποία αξιολογεί την ποιότητα και την ασφάλεια της φροντίδας ενός συγκεκριμένου ασθενούς, συνυπολογίζοντας την εμπειρία του. Η ιχνηλάτηση διαδρομής (pathway tracer) η οποία εξετάζει τη συνέχεια και τον συντονισμό της φροντίδας, τη συνεργασία της διεπιστημονικής ομάδας και την κουλτούρα ποιότητας και ασφάλειας σε όλη τη διαδρομή του ασθενούς. Τέλος η στοχευμένη ιχνηλάτηση (targeted tracer) η οποία εστιάζει στην πραγματική εφαρμογή μιας συγκεκριμένης διαδικασίας, όπως η διαχείριση ενός ανεπιθύμητου συμβάντος ή η συνταγογράφηση και χορήγηση ενός φαρμάκου.
Η Ελλάδα, επισημαίνει η Δρ. Βασιλική Καπάκη, μπορεί να αξιοποιήσει αυτές τις μεθόδους για την ανάπτυξη ενός εθνικού συστήματος εξωτερικής αξιολόγησης που δεν περιορίζεται στον έλεγχο εγγράφων και πρωτοκόλλων, αλλά διερευνά τι συμβαίνει στην πράξη κατά τη διαδρομή του ασθενούς. Εξετάζει για παράδειγμα, εάν ένα παθολογικό εύρημα κοινοποιήθηκε έγκαιρα, εάν ο ασθενής έλαβε τις κατάλληλες οδηγίες, εάν η παραπομπή συνοδεύτηκε από ασφαλή μεταβίβαση πληροφοριών και εάν οι επαγγελματίες γνώριζαν τους ρόλους τους σε περίπτωση επιπλοκής.
Η Γερμανία προσφέρει ένα ιδιαίτερα χρήσιμο παράδειγμα διακριτών αλλά συμπληρωματικών θεσμικών ρόλων και λειτουργιών μέσω της Ομοσπονδιακής Κοινής Επιτροπής (Gemeinsamer Bundesausschuss, G-BA), του Ινστιτούτου Διασφάλισης Ποιότητας και Διαφάνειας στο Σύστημα Υγείας (Institut für Qualitätssicherung und Transparenz im Gesundheitswesen, IQTIG) και της Ομοσπονδιακής Ένωσης Ιατρών της Υποχρεωτικής Ασφάλισης Υγείας (Kassenärztliche Bundesvereinigung, KBV). Η G-BA καθορίζει τις κανονιστικές απαιτήσεις και τις διαδικασίες διασφάλισης ποιότητας τόσο στο εξωνοσοκομειακό όσο και στο νοσοκομειακό περιβάλλον. Το IQTIG, ως επιστημονικά ανεξάρτητο ινστιτούτο, υποστηρίζει την G-BA αναπτύσσοντας, μεταξύ άλλων, δείκτες και μεθόδους αξιολόγησης, συμβάλλοντας και στην εξωτερική διασφάλιση ποιότητας. Τέλος, η KBV και οι περιφερειακές ενώσεις ιατρών (Kassenärztliche Vereinigungen), έχουν αναπτύξει την Ποιότητα και Ανάπτυξη στα Ιατρεία (Qualität und Entwicklung in Praxen, QEP), ένα σύστημα εσωτερικής διαχείρισης ποιότητας για ιατρεία και ιατρικά κέντρα με πρακτικά εργαλεία για την οργάνωση του ιατρείου, τα δικαιώματα και την ασφάλεια των ασθενών, τη διαχείριση επειγόντων περιστατικών και τη διαχείριση λαθών.
Για την Ελλάδα, αυτή η διάκριση ρόλων μπορεί να αποτελέσει πρότυπο οργάνωσης ενός συστήματος στο οποίο οι υποχρεωτικές απαιτήσεις καθορίζονται με σαφήνεια από τα αρμόδια θεσμικά όργανα, οι δείκτες και οι μέθοδοι αξιολόγησης αναπτύσσονται με επιστημονική τεκμηρίωση και οι πάροχοι υποστηρίζονται με πρακτικά εργαλεία για την εφαρμογή των απαιτήσεων και τη συνεχή βελτίωση. Αντίστοιχα, ένα προσαρμοσμένο στις ελληνικές συνθήκες εργαλείο διαχείρισης ποιότητας για εξωνοσοκομειακές δομές θα μπορούσε να περιλαμβάνει, ενδεικτικά, διαδικασίες ελέγχου της ετοιμότητας για επείγουσες καταστάσεις, καταγραφής και διερεύνησης συμβάντων, διαχείρισης κρίσιμων εργαστηριακών αποτελεσμάτων, ιχνηλασιμότητας φαρμάκων και υλικών, καθώς και ασφαλούς επανεπεξεργασίας ιατροτεχνολογικών προϊόντων.
Στον Καναδά, τα πρότυπα του Οργανισμού Προτύπων Υγείας (Health Standards Organization, HSO), που εφαρμόζονται μέσω του μοντέλου διαπίστευσης Qmentum του Φορέα Διαπίστευσης Καναδά (Accreditation Canada) συνδυάζουν οριζόντια πρότυπα για τη διακυβέρνηση, την ηγεσία, την πρόληψη και τον έλεγχο των λοιμώξεων και τη διαχείριση φαρμάκων με εξειδικευμένα πρότυπα για διαφορετικά περιβάλλοντα, όπως η Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας (ΠΦΥ), τα εργαστήρια, η εξωνοσοκομειακή περίθαλψη και η επεξεργασία επαναχρησιμοποιούμενων ιατροτεχνολογικών προϊόντων. Η Ελλάδα μπορεί να αξιοποιήσει αυτή την αρθρωτή αρχιτεκτονική, αναπτύσσοντας κοινές ελάχιστες απαιτήσεις και συμπληρωματικά πρότυπα για υπηρεσίες και πράξεις αυξημένου κινδύνου.
Θεσμική οργάνωση και εφαρμογή
Η ανάπτυξη ενός Εθνικού Πλαισίου Ποιότητας και Ασφάλειας δεν προϋποθέτει κατ’ ανάγκην τη δημιουργία νέου οργανισμού ή τη συγκέντρωση όλων των αρμοδιοτήτων σε έναν υφιστάμενο φορέα. Προϋποθέτει σαφή κατανομή ευθυνών και θεσμικές εγγυήσεις. Η αδειοδότηση, η επιθεώρηση συμμόρφωσης, η εξωτερική αξιολόγηση ποιότητας και ασφάλειας, η επαγγελματική εποπτεία, η διερεύνηση συμβάντων και η επιβολή κυρώσεων είναι συναφείς, αλλά διακριτές λειτουργίες. Η αξιοπιστία τους προϋποθέτει κατάλληλα εκπαιδευμένους και ανεξάρτητους αξιολογητές, δημοσιευμένα κριτήρια, διαχείριση συγκρούσεων συμφερόντων, τεκμηρίωση ευρημάτων και δυνατότητα επανεξέτασης αποφάσεων.
Η υιοθέτηση ενός τέτοιου Πλαισίου πρέπει να είναι σταδιακή, τεκμηριωμένη και συμμετοχική.
Αρχικά χρειάζεται χαρτογράφηση των εξωνοσοκομειακών δομών, υπηρεσιών και ιατρικών πράξεων, αδειών, αρμόδιων αρχών και διαθέσιμων δεδομένων καθώς και νομική και κανονιστική αποσαφήνιση των κενών και των ορίων μεταξύ αδειοδότησης, εποπτείας και αξιολόγησης ποιότητας και ασφάλειας.
Ακολουθούν η ταξινόμηση κινδύνου και η ανάπτυξη κοινών και ειδικών προτύπων με συμμετοχή επαγγελματιών υγείας, επιστημονικών εταιρειών, αρμόδιων αρχών και εκπροσώπων ασθενών. Η πιλοτική εφαρμογή σε διαφορετικούς τύπους δομών πρέπει να συνοδεύεται από αξιολόγηση κόστους και διοικητικού φόρτου εργασίας, εκπαίδευση και βαθμονόμηση αξιολογητών και ανάπτυξη μητρώου με κανόνες διαλειτουργικότητας και προστασίας δεδομένων. Η επέκταση πρέπει να συνοδεύεται από μεταβατικές περιόδους, διορθωτικά σχέδια και επανελέγχους, χωρίς καθυστέρηση στην αντιμετώπιση σοβαρών κινδύνων. Τέλος, η αποτελεσματικότητα του συστήματος πρέπει να αξιολογείται ανεξάρτητα, με βάση την αναγνώριση κινδύνων, την ολοκλήρωση διορθωτικών ενεργειών και την τεκμηριωμένη βελτίωση, όχι απλώς τον αριθμό ελέγχων ή πιστοποιήσεων και να γίνονται οι κατάλληλες διορθωτικές παρεμβάσεις.

Η διαφάνεια αποτελεί εργαλείο λογοδοσίας, εφόσον στηρίζεται σε αξιόπιστα δεδομένα και επιστημονικά έγκυρη ερμηνεία. Η Ελλάδα χρειάζεται να αναπτύξει σταδιακά δείκτες εξωνοσοκομειακής φροντίδας που να συνδέονται με τους πραγματικούς κινδύνους κάθε υπηρεσίας και ιατρικής πράξης, όπως ποσοστά επιπλοκών, λοιμώξεων, επειγουσών διακομιδών, έγκαιρης κοινοποίησης κρίσιμων αποτελεσμάτων και συνέχειας της φροντίδας. Οι συγκρίσεις πρέπει να αφορούν παρόχους με αντίστοιχο αντικείμενο και να περιλαμβάνουν προσαρμογή ως προς τον κίνδυνο, ώστε να λαμβάνονται υπόψη οι ουσιώδεις διαφορές στο προφίλ κινδύνου των ασθενών και των πράξεων. Δείκτες χωρίς σαφή ορισμό, αξιόπιστα δεδομένα και κατάλληλη ερμηνεία μπορούν να οδηγήσουν σε λανθασμένα συμπεράσματα. Η χαμηλή επίδοση πρέπει να ενεργοποιεί διερεύνηση και βελτίωση και, όταν τεκμηριώνεται σοβαρός ή επαναλαμβανόμενος κίνδυνος, αναλογική εποπτική παρέμβαση.
Παράλληλα, η εμπειρία των ασθενών πρέπει να αξιοποιείται ως πηγή εντοπισμού κινδύνων. Η ενημέρωση, η συναίνεση, η επικοινωνία, η προσβασιμότητα και η συνέχεια της φροντίδας δεν αποτελούν μόνο διαστάσεις ικανοποίησης, αλλά και ενδείξεις για κινδύνους ασφάλειας. Οι αναφορές και οι ανησυχίες των ασθενών πρέπει να συνδέονται με διαδικασίες ανατροφοδότησης, διαβούλευσης και λογοδοσίας.
Συμπερασματικά, η πρόκληση για την Ελλάδα δεν είναι να μεταφέρει αυτούσιο ένα ξένο μοντέλο ούτε να αυξήσει απλώς τους ελέγχους. Χρειάζεται ένα συνεκτικό σύστημα διακυβέρνησης της ποιότητας και της ασφάλειας, στο οποίο η ρύθμιση, η αξιολόγηση, η οργανωσιακή μάθηση και η λογοδοσία θα έχουν διακριτούς αλλά ταυτόχρονα διασυνδεόμενους ρόλους. Ένα σύστημα αναλογικό, εφαρμόσιμο και προσαρμοσμένο στην ελληνική νομοθεσία και τις δυνατότητες του ελληνικού συστήματος υγείας, το οποίο δεν θα περιορίζεται στη διαπίστωση της συμμόρφωσης, αλλά θα τεκμηριώνει εάν οι κίνδυνοι αναγνωρίζονται και αντιμετωπίζονται αποτελεσματικά και εάν η φροντίδα γίνεται ασφαλέστερη τόσο για τους ασθενείς όσο και για τους επαγγελματίες υγείας.
Ειδήσεις υγείας σήμερα
Οικονομικές επιβαρύνσεις
Σχέσεις αλληλεξάρτησης: Tα συνήθη σημάδια
Κρεατίνη: Προκαλεί πράγματι τριχόπτωση;